Historia Instytutu Psychologii

 

Początki Psychologii w Poznaniu

7 maja 1919 r.  powołany został w odrodzonej Rzeczypospolitej, w Poznaniu, nowy uniwersytet. Uczelnia ta, która dołączyła do Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, nosiła początkowo nazwę Wszechnicy Piastowskiej, aby później przyjąć miano, aż do 24 grudnia 1955 r., gdy nadano jej imię Adama Mickiewicza, Uniwersytetu Poznańskiego. Był to wówczas najmłodszy i jedyny na Ziemiach Zachodnich polski uniwersytet.

Z początkami Uniwersytetu Poznańskiego zbiegają się początki poznańskiej psychologii. I nie byłoby to możliwe, przynajmniej nie tak szybko, gdyby nie zaangażowanie wybitnego filozofa z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, prof. Kazimierza Twardowskiego. Prof. Ryszard Stachowski, najwybitniejszy w Polsce specjalista w dziedzinie historii psychologii, tak o tym pisał:

Pierwszym wydziałem, który rozpoczął działalność dydaktyczną od razu po inauguracji, był wielokierunkowy, powołany do życia 4 kwietnia 1919 roku, Wydział Filozoficzny, w którego skład wchodziło także Studium Psychologii. W trakcie pierwszego posiedzenia Wydziału, 5 kwietnia 1919 r., spośród profesorów wybrano rektora, którym został prof. Heliodor Święcicki. Osobą rekomendowaną początkowo przez Komisję Uniwersytecką do zorganizowania Studium Psychologii była dr filozofii Izabela Ludwika z Dobrzyńskich Rybicka (1868–1958), która już wcześniej wygłaszała odczyty z psychologii najpierw w działającym w Poznaniu od 1910 roku Kole Pań, a od roku 1913 – w Towarzystwie Wykładów Naukowych, prowadzącym systematyczne kursy z różnych przedmiotów. Jednak już pod koniec stycznia 1919 roku prof. Kazimierz Twardowski z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie zgłasza na to miejsce kandydaturę dr. Stefana Błachowskiego (1889–1962), asystenta w Bibliotece Uniwersyteckiej we Lwowie.

Stefan Błachowski (1889-1962) był uczonym europejskiego formatu. Doktoryzował się w 1913 r. w Getyndze u Georga Müllera z filozofii (w zakresie psychologii, filozofii i fizyki). Po przeprowadzeniu habilitacji na Uniwersytecie Lwowskim (jeszcze w 1919 r.), na podstawie monografii O wrażeniach położenia i ruchu. Odtwórcze wyobrażenia węchowe w stosunku do wzrokowych i słuchowych, S. Błachowski otrzymuje, zgodnie z ówczesnymi przepisami i obyczajami akademickimi, Katedrę Psychologii. Prof. S. Błachowskiego uważamy za pierwszego z trzech ojców założycieli poznańskiej psychologii. Pozostali dwaj to Bolesław Hornowski i Andrzej Lewicki. Nowo powołany kierownik Katedry Psychologii nie tylko zadbał o poziom naukowy tworzącej się placówki, ale wyposażył ją też w bardzo dobrą aparaturę i bibliotekę, w tym wiele tytułów światowych czasopism psychologicznych. Do dziś korzystamy z tego, co z niej zostało, gdy chcemy zapoznać się np. z pierwszymi pracami dotyczącymi pomiaru testowego w psychologii, w tym z pracami Williama Sterna. W naszej bibliotece dostępne są pierwsze wydania tych opracowań.
Początkowo Katedra zajmowała jedno skromne pomieszczenie w Collegium Minus, następnie (1923–1924) objęła 9 pokoi – w tym wcale pokaźny zbiór książek i czasopism psychologicznych oraz aparatury badawczej. Jego niezniszczona i nierozkradziona w czasie okupacji część znalazła się ostatecznie w Bibliotece Dwuwydziałowej: Wydziału Nauk Społecznych i Wydziału Studiów Edukacyjnych, a resztki aparatury – w Instytucie Psychologii, jako zaczątki Wirtualnego Muzeum Instytutu Psychologii UAM. W 1935 r. Katedra przeniosła się do budynku dzisiejszego Collegium Maius. To tam byliśmy najdłużej, aby (po tułaczce) ostatecznie osiąść w budynku przy ul. Szamarzewskiego 89, na Wydziale Nauk Społecznych. Zaczął się nowy rozdział w historii Instytutu.

Przedwojenne laboratorium Collegium Maius

Pierwszą pracę doktorską pt. O wpływie sugestyjnym sytuacji poprzedniej na następną napisała w 1921 r. i obroniła w Katedrze Psychologii Zofia z Obalińskich Korczyńska (promotor: prof. Stefan Błachowski). Natomiast pierwsze kolokwium habilitacyjne odbyło się w 1926 r., a podmiotem postępowania habilitacyjnego był dr Albert Dryjski (1889–1956). Jest to ważny dowód dynamicznego rozwoju jeszcze bardzo młodego poznańskiego ośrodka psychologicznego.
W 1929 r. S. Błachowski organizuje Poznańskie Towarzystwo Psychologiczne (jest jego przewodniczącym). Jego staraniem stworzono w 1930 r. ogólnopolskie czasopismo psychologiczne „Kwartalnik Psychologiczny”, którego został on redaktorem naczelnym. Do 1939 r. ukazało się 11 tomów, a złożony do druku tom XII został zniszczony przez okupanta. Po II wojnie światowej, w 1947 r., z powodu przeszkód natury ideologicznej ukazał się tylko jeden zeszyt z tomu XIII.

21 maja 1930 r. Senat Uniwersytetu Poznańskiego, doceniając zasługi dla Uniwersytetu Poznańskiego i działając na wniosek Rady Wydziału Humanistycznego, nadał godność doktora honoris causa profesorowi Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, wybitnemu filozofowi i psychologowi, twórcy filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej – prof. Kazimierzowi Twardowskiemu. Promotorem był S. Błachowski. Uroczystość wręczenia dyplomu odbyła się na Uniwersytecie Jana Kazimierza dopiero 21 listopada 1932 r. Z tej okazji doktor honorowy wygłosił wykład głoszący pochwałę uniwersytetu: O dostojeństwie Uniwersytetu.
Warto też wspomnieć jeszcze jednego psychologa okresu przedwojennego, dr. Zygmunta A. Piotrowskiego (1904–1984; pracę doktorską na temat percepcji czasu napisał w 1927 r. u prof. S. Błachowskiego), który w 1937 r. przeniósł się do USA, gdzie zdobył światową sławę. Stał się autorem oryginalnego systemu interpretacyjnego znanej i powszechnie stosowanej, głównie przez psychologów klinicznych i osobowości, metody Rorschacha. Jego główne dzieło pt. Perceptanaliza. Zmodyfikowane, poszerzone i usystematyzowane opracowanie metody Rorschacha (oryg. wyd. 1957 i 1965) zostało przetłumaczone na język polski i wydane nakładem Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej w 1991 r., a więc dopiero po śmierci jego autora. Opracował też zasady interpretacji drugiej ważnej metody projekcyjnej: Testu Apercepcji Tematycznej.

Stefan Błachowski
(1889-1962)
Bolesław Hornowski
(1912-1982)
Andrzej Lewicki
(1910-1972)

Czasy powojenne

Polska psychologia, w tym także poznańska, wyszły z wojny z dotkliwymi stratami kadrowymi i materialnymi. Zmarli bądź zostali zamordowani przez niemieckiego okupanta w obozach pracy i obozach koncentracyjnych pracownicy uniwersyteccy i studenci. W dużej części zdewastowany i rozkradziony został unikatowy księgozbiór Katedry Psychologii. Podobny los spotkał aparaturę.
Zaraz po zakończeniu wojny pracę na Uniwersytecie podejmuje prof. S. Błachowski (w latach 1946–1948 rektor naszej uczelni), który w 1948 r. obejmuje Katedrę Psychologii. Angażuje się on w powojenną odbudowę polskiej (nie tylko poznańskiej) psychologii. W 1948 r. przyczynia się do reaktywacji Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, którego zostaje prezesem.

Dzisiejsi studenci i młodzi adiunkci nie zdają sobie sprawy z tego, w jak trudnych czasach stalinowskiego terroru i ideologicznego nacisku musieli działać ci, którym na sercu leżało dobro badań naukowych i akademickiego nauczania psychologii. Wystarczy wspomnieć, że zakazano podejmowania badań na temat testów psychologicznych, stosowania ich w praktyce diagnostycznej oraz nauczaniu uniwersyteckim. Przygotowano też drakońsko zideologizowany i oparty prawie wyłącznie na osiągnięciach „psychologii radzieckiej” program studiów. Dopiero po odwilży 1956 r. testom psychologicznym przywrócono należne im miejsce – w warsztacie naukowym i w gabinetach psychologów praktyków. Po raz pierwszy w 1950 r. studenci zapisywali się na pięcioletnie studia kończące się magisterium z psychologii, a nie z filozofii. To właśnie w Poznaniu i Warszawie uruchomiono magisterskie studia z psychologii. Niestety, już w 1953 r. zawieszono nabór na studia psychologiczne. Wznowiono je dopiero w roku akademickim 1955/1956.

W 1950 r. powołano Katedrę Psychologii II, której kierownictwo powierzono pedagogowi i socjologowi, prof. Stanisławowi Kowalskiemu (1904–1990). Zatrudnił się w niej młody magister psychologii z dyplomem Uniwersytetu w Edynburgu (1947 r.) – Bolesław Hornowski (1914–1983).

Drugi z ojców założycieli poznańskiej psychologii, prof. B. Hornowski powrócił do Polski po wojnie, już jako zdemobilizowany porucznik Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Całe swoje życie zawodowe związał z poznańską psychologią. Promotorem jego pracy doktorskiej na temat testu Ravena był S. Błachowski (okres, w którym powstała, nie był sprzyjający dla jej publikacji). Dopiero w 1959 r., w wydawnictwie PWN, mógł Profesor wydać podstawową w polskiej literaturze psychologicznej monografię poświęconą testowi, który do dziś stosowany jest w badaniach psychologicznych (naukowych i diagnostycznych) Psychologiczna analiza testu percepcyjnego „Progressive Matrices” J.C. Ravena.

Hornowski prowadził badania z zakresu psychologii różnic indywidualnych (szczególnie psychologii zdolności), badania nad rozwojem umysłowym (w tym pionierskie studia nad prawidłowościami tego rozwoju na podstawie analizy rysunku postaci ludzkiej), badania nad kształtowaniem się przekonań i światopoglądu oraz nad rolą różnych czynników psychologicznych w zachowaniu i działalności człowieka. Pozostawił po sobie 5 książek i około 100 artykułów naukowych. Obok książki poświęconej testowi Ravena na szczególną uwagę zasługuje monografia: Badania nad rozwojem psychicznym dzieci i młodzieży na podstawie rysunku postaci ludzkiej (1970, 1982). To w tej pracy prof. Hornowski przedstawił wyniki swoich wieloletnich prac nad adaptacją do warunków polskich testu Draw A Person Test Florence Goodenough.

Po kolejnych reorganizacjach ostatecznie powstaje, w 1953 r., Katedra i Zakład Psychologii Wychowawczej; jej kierownikiem zostaje prof. S. Błachowski. W jej ramach funkcjonowały trzy zakłady: Zakład Psychologii Ogólnej i Eksperymentalnej (kierownik prof. S. Błachowski), Zakład Psychologii Wychowawczej (kierownik doc. B. Hornowski) oraz Zakład Psychologii Klinicznej (kierownik doc. A. Lewicki).

Trzecim ojcem założycielem, ważnym dla ukształtowania się dzisiejszego naukowego oblicza poznańskiej psychologii był prof. Andrzej Lewicki (1910–1972). Absolwent Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (studiował polonistykę i psychologię) „zdradził” pierwszą pasję – literaturę (mimo że po wojnie doktoryzował się z literaturoznawstwa u prof. Józefa Kleinera na KUL-u w 1945 r. na podstawie pracy: Faust i Gustaw-Konrad jako bohaterowie romantyczni) na rzecz drugiej – psychologii (praca magisterska napisana na UJK w 1933 r. pod kierunkiem jednego z najwybitniejszych polskich psychologów prof. Mieczysława Kreutza, a po wojnie habilitacja z psychologii przeprowadzona w 1951 r. na Uniwersytecie Wrocławskim na podstawie monografii: Zapominanie nazwisk). Po kilku latach pracy na UMK w Toruniu, gdzie założył i prowadził Zakład Psychologii, a także kierował studiami z psychologii, przeprowadza się w 1954 r. do Poznania. Tu, po uzyskaniu w 1960 r. tytułu profesora, zakłada w 1961 r. pierwszą w Polsce Katedrę Psychologii Klinicznej. Katedrą kieruje aż do jej likwidacji i przekształcenia w Zakład Psychologii Klinicznej w związku z powołaniem w 1969 r. Instytutu Psychologii. W Instytucie pełni funkcję wicedyrektora ds. naukowych. Obie te funkcje sprawuje aż do nagłej śmierci w 1972 r.

Prof. A. Lewicki podejmował tematy związane z podstawami psychologii – teoretycznymi i metodologicznymi. Trzeba koniecznie zaznaczyć, że zdobył on gruntowne wykształcenie w szkole filozoficznej UJK. Słuchał wykładów u najlepszych: Twardowskiego, Ajdukiewicza, Chwistka, Kreutza. Jasnością i precyzją myślenia starał się „zarazić” swoich współpracowników i studentów.

Do fundamentalnych prac psychologii należy bez wątpienia wydana w 1960 r. przez PWN monografia Procesy poznawcze i orientacja w otoczeniu. Jak napisały autorki wstępu do wyboru prac Profesora, Maria Lewicka i Helena Sęk:

U podstaw oryginalnej koncepcji procesów poznawczych legła wnikliwa analiza zastanej wiedzy na temat psychologicznych mechanizmów zachowania. Procesy poznawcze Lewicki rozumiał jako mechanizm sterujący zachowaniem, jako orientację w otoczeniu – orientację we wskaźnikach wartości i wskaźnikach działania. Z tym ujęciem procesów poznawczych połączona była także jego późniejsza koncepcja programu orientacyjnego jako regulatora zachowań (s. 23).

Lewicki opracował oryginalną metodę „klipców”, służącą badaniu procesów różnicowania i uogólniania. Dzięki tej metodzie uzyskiwano dane eksperymentalne (a więc w wysokim stopniu intersubiektywnie kontrolowane) na temat tego, jak osoby badane formułują hipotezy i jakie zachodzą relacje między abstrakcją pozytywną i negatywną – zarówno u osób zdrowych, jak i u osób o różnych postaciach zaburzeń psychicznych.

Jednym z ważniejszych osiągnięć, jakie wpłynęły na praktykę diagnostyczną polskich psychologów klinicznych, było opracowanie podstaw metodologicznych eksperymentu klinicznego, który A. Lewicki wzorował, w pewnym stopniu, na pracach angielskiego psychologa Monte Shapiro. Znaczącym osiągnięciem zespołu pracowników Katedry Psychologii Klinicznej UAM było opublikowanie przez PWN w 1969 r., wedle pomysłu Profesora i pod jego redakcją naukową, pierwszego polskiego podręcznika akademickiego: Psychologia kliniczna.

W okresie  „katedralnej” organizacji poznańskiej psychologii w okresie po 1948 r.,funkcjonowały następujące katedry (wraz z ich kierownikami):

– Katedra Psychologii I (1948–1952) – Stefan Błachowski,

– Katedra Psychologii II (1950–1952) – Stanisław Kowalski,

– Katedra Psychologii Wychowawczej (1952–1953) – Stefan Błachowski,

– Katedra i Zakład Psychologii Wychowawczej (1953–1960) – Stefan Błachowski,

– Katedra Psychologii Ogólnej (1960–1969) – Bolesław Hornowski,

– Katedra Psychologii Klinicznej (1961–1969) – Andrzej Lewicki.

W 1969 r. w wyniku wzorowanej na rozwiązaniach radzieckich reformie organizacji szkolnictwa wyższego (a więc z motywacji ideologicznej) powołany zostaje, w miejsce dwóch katedr, Instytut Psychologii. Jego pierwszym dyrektorem zostaje prof. Bolesław Hornowski. Funkcję zastępców powierzono prof. Andrzejowi Lewickiemu (sprawy naukowe) i prof. Marii Tyszkowej (sprawy dydaktyczne).

Ojcowie założyciele zadbali także o to, aby znaleźli się godni kontynuatorzy ich dzieła (drugie pokolenie). Dziś do głosu dochodzą młodzi badacze (trzecie pokolenie). To oni swoimi pracami publikowanymi na łamach dobrych czasopism naukowych i prezentowanymi na liczących się konferencjach dziś współtworzą poznańską psychologię „jutra”. Nasza psychologia już niebawem – bo w 2019 r. – będzie obchodziła stulecie.

Wspomniane drugie pokolenie, które kształtowało się jeszcze na Wydziale Filozoficzno-Historycznym i pisało swoje prace doktorskie pod naukowym kierunkiem Mistrzów, to nieżyjący już psychologowie: Tomasz Kocowski (1933–1988), Kazimierz Obuchowski (1931–2014), Maria Tyszkowa (1932–1993) oraz nadal aktywni naukowo i dydaktycznie profesorowie seniorzy: Helena Sęk (doktorat u prof. A. Lewickiego) oraz Ryszard Stachowski (doktorat u prof. B. Hornowskiego).

Ważną postacią dla rozwoju badań eksperymentalnych w naszym Instytucie był Tomasz Kocowski. Doktoryzował się w 1969 r. u prof. A. Lewickiego z pracy Świadomość rozpatrywana jako system sterujący. W poznańskim okresie jego pracy naukowej, w latach 60. XX wieku, prowadził pionierskie badania eksperymentalne nad stresem emocjonalnym. T. Kocowski habilitował się w 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim na podstawie monografii Potrzeby człowieka. Koncepcja systemowa. Ten wybitnie uzdolniony badacz potrafił zarazić swoim entuzjazmem młodych asystentów i studentów psychologii, prowadząc wraz z nimi pionierskie w Polsce badania eksperymentalne nad stresem. Był autorem prac adaptacyjnych nad znanymi w psychologii światowej kwestionariuszami osobowości: MPI i MMPI. Opracował też własny oryginalny kwestionariusz – słynną „wuemkę” (Wskaźnik Motywacyjny Kocowskiego – WMK). Z powodów politycznych T. Kocowski – i na nic zdała się podjęta przez A. Lewickiego jego obrona, bo ówczesny system i działający w jego imieniu „funkcjonariusze” byli bezwzględni – zmuszony był w 1969 r. opuścić Uniwersytet. Kazimierz Obuchowski to jeden z najwybitniejszych psychologów w historii polskiej psychologii i najwybitniejszy teoretyk w obszarze psychologii osobowości. Ukończył studia psychologiczne w Poznaniu w 1956 r. Stopień doktora uzyskał w 1961 r. na podstawie pracy Motyw, postawa, potrzeba w psychologii klinicznej, napisanej pod kierunkiem prof. A. Lewickiego. Habilitację też przeprowadził w Poznaniu (1969) na podstawie monografii Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Z naszym uniwersytetem związał się, z dłuższą przerwą, na wiele lat. Pracę naukową rozpoczął, będąc jeszcze studentem (w 1955 r.) w Katedrze Psychologii (u prof. S. Błachowskiego), następnie w Katedrze Psychologii Klinicznej, a potem w Instytucie Psychologii. Po odejściu z Instytutu pracował w PAN (kierował stworzonym przez siebie Zakładem Psychologii Osobowości PAN w Poznaniu). W 1992 r. wraca do Instytutu, w którym powołano dla niego Pracownię Psychologicznych Koncepcji Człowieka. Kierował nią do 1998 r., po czym przeszedł do pracy w Instytucie Psychologii UKW w Bydgoszczy. Pracował także w WSH-E w Łodzi. W 1994 r. Profesor został członkiem Academia Europaea. Był uczonym wielkiego formatu, twórcą oryginalnych teorii z zakresu psychologii osobowości, psychologii klinicznej i antropologii filozoficznej. W 1970 r. opublikował w PWN jedną z najważniejszych w polskiej psychologii monografii: Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Praca ta o lata wyprzedzała czas, w którym powstała. Ukazywała bowiem nowe drogi badań psychologicznych, zwłaszcza nowy kierunek, który dziś nazywamy neurokognitywistyką. Prof. K. Obuchowski był nie tylko psychologiem, ale – a pod koniec życia przede wszystkim – humanistą i antropologiem filozoficznym. W tym duchu pisane były jego ostatnie monografie. Przekraczał on w nich tradycyjne ramy psychologii. Drugą ważną monografią napisaną przez Profesora była Psychologia dążeń ludzkich (1966). Z późniejszych ważnych jego prac należy wymienić: Adaptację twórczą (1985) i Człowieka intencjonalnego (1993).

Kazimierz Obuchowski
(1931–2014)
Maria Tyszkowa
(1932–1993)
Helena Sęk

Maria Tyszkowa należy do niewielkiego grona wybitnych polskich psychologów specjalizujących się w problematyce rozwoju psychicznego człowieka. Jako jedna z pierwszych w Polsce spojrzała całościowo na rozwój według teoretycznego modelu „rozwoju człowieka w cyklu życia” (life-span development). Kończyła studia psychologiczne w Poznaniu w 1956 r. i już pod koniec studiów podjęła pracę jako asystent w Katedrze Psychologii (u prof. S. Błachowskiego). Doktoryzowała się u prof. S. Błachowskiego w 1962 r. z dysertacji Praca szkolna dziecka i główne determinujące ją czynniki, zaś habilitowała się w 1969 r. na podstawie monografii Zachowanie się dzieci szkolnych w sytuacjach trudnych. Jej zainteresowania badawcze obejmowały, poza problematyką teoretyczną i metodologiczną rozwoju człowieka (w tym w kontekście rodziny), problematykę zachowania się dzieci i młodzieży w sytuacjach trudnych, rozwój poznawczy (od dzieciństwa do dorosłości), psychologiczne aspekty odbioru sztuki przez dzieci. Śmierć przerwała jej pracę – prowadzoną wspólnie z prof. Marią Przetacznik-Gierowską (1920–1995) z UJ – nad nowym podręcznikiem akademickim z psychologii rozwoju człowieka. Pracę redakcyjną dokończyło dwoje uczniów M. Tyszkowej, profesorów psychologii: Barbara Harwas-Napierała (UAM) i Janusz Trempała (absolwent poznańskiej psychologii; aktualnie dyrektor Instytutu Psychologii UKW w Bydgoszczy). Podręcznik ukazał się w Wyd. Naukowym PWN w 1996 r. pt. Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne. Od 1969 r. aż do śmierci kierowała Zakładem Psychologii Rozwojowej i Wychowawczej (od 1990 r. pod nową nazwą: Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka i Wychowania; aktualna nazwa to Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka i Badań nad Rodziną).

Gdy piszemy o osobach, które przed laty były związane z naszym Instytutem i walnie przyczyniły się do jego rozwoju, a dziś pracują w innych uczelniach, to trzeba wymienić przede wszystkim nazwiska trzech profesorów psychologii: Ireny Obuchowskiej, Tomasza Maruszewskiego i Stanisława Kowalika. Ukończyli oni studia na UAM i tu uzyskali wszystkie stopnie naukowe i tytuł profesora.

Prof. Irena Obuchowska specjalizowała się w psychologii klinicznej dziecka. Od 1964 r. pracowała w Katedrze Psychologii Klinicznej. Doktoryzowała się w 1966 r. u prof. A. Lewickiego. W 1975 r. przechodzi do Instytutu Pedagogiki UAM, w którym zakłada (i jest jego pierwszym, wieloletnim kierownikiem) Zakład Psychopatologii Dziecka i Pedagogiki Specjalnej. Zorganizowała też, wedle własnego projektu, nowy kierunek studiów na UAM: Pedagogikę specjalną. Habilituje się w 1976 r. z psychologii na podstawie do dziś wysoko cenionej przez specjalistów monografii: Dynamika nerwic: psychologiczne aspekty zaburzeń nerwicowych u dzieci i młodzieży (PWN, 1976, 1981, 1983).

Prof. Tomasz Maruszewski rozpoczynał karierę naukową jako asystent w Zakładzie Psychologii Klinicznej. Pracę doktorską napisał w 1975 r. pod kierunkiem prof. B. Hornowskiego. Habilitował się z psychologii w 1982 r. na podstawie wydanej w Wyd. Naukowym UAM monografii Analiza procesów poznawczych w świetle idealizacyjnej teorii nauki. Był kierownikiem Zakładu Psychologii Ogólnej (1983–1999) i dyrektorem Instytutu (1991–1999). Pełnił też funkcje: zastępcy dyrektora Instytutu i prodziekana WNS. To w okresie jego dyrektorowania Instytut uzyskał prawo do nadawania tytułu doktora z psychologii (przeniesione z poziomu Rady WNS). Prof. T. Maruszewski specjalizuje się w problematyce psychologii poznawczej, emocji i pamięci. Obok wyżej wymienionej monografii jest autorem, , takich znaczących pozycji w polskiej psychologii, jak: Psychologa poznania (GWP, 2001) i Pamięć autobiograficzna (GWP, 2005). W 1999 r. odszedł do SWPS (aktualnie: Wydział Zamiejscowy w Sopocie – kierownik Zakładu Psychologii Procesów Poznawczych).

Prof. Stanisław Kowalik, psycholog i socjolog, rozpoczynał pracę naukową jako asystent w Zakładzie Psychologii Osobowości, którego kuratorem był prof. B. Hornowski. U niego też napisał w 1976 r. pracę doktorską. Habilitował się z psychologii w 1988 r. na podstawie wydanej przez PWN monografii Upośledzenie umysłowe. Teoria i praktyka rehabilitacji. W naszym Instytucie kierował Zakładem Psychologii Społecznej (1993–1997). Pełnił też funkcje: zastępcy dyrektora Instytutu oraz prodziekana WNS. Jest wybitnym specjalistą w dziedzinie psychologii rehabilitacji (zwłaszcza osób z niepełnosprawnością intelektualną); zajmuje się też społeczną psychologią stosowaną, psychologią kliniczną, psychologią sportu osób niepełnosprawnych, psychologią sztuki. Jego najważniejsze, obok monografii habilitacyjnej, książki to: Rehabilitacja upośledzonych umysłowo (PWN, 1984), Psychospołeczne podstawy rehabilitacji osób niepełnosprawnych (Interart, 1999), Psychologia rehabilitacji (Wyd. Akademickie i Profesjonalne, 2007). Od kilku lat kieruje Katedrą Kultury Fizycznej Osób Niepełnosprawnych AWF w Poznaniu. Mimo zatrudnienia w innej uczelni nadal podtrzymuje więzi z naszym Instytutem. Włączył się w projekt nowego podręcznika z psychologii klinicznej (pod redakcją L. Cierpiałkowskiej i H. Sęk).

Helena Sęk prowadziła przez lata (wraz z zespołem) znaczące badania nad zespołem wypalenia zawodowego (burnout syndrom) i przybliżyła tę tematykę polskim psychologom), zajmowała się też problematyką promocji zdrowia i psychoprofilaktyki oraz wsparcia społecznego. Trudno przecenić wkład H. Sęk w rozwój i ugruntowanie pozycji poznańskiej psychologii zdrowia i psychologii klinicznej. Z jej naukowych inspiracji i troski o nowe pokolenia psychologów klinicznych powstało wiele wartościowych monografii, artykułów naukowych i podręczników akademickich. Można więc powiedzieć, że idzie ona drogą swego Mistrza – prof. A. Lewickiego. W 2013 roku Helena Sęk została odznaczona Medalem Złotym za Długoletnią Służbę przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego.

Medal Złoty za Długoletnią Służbę dla prof. Heleny Sęk

Historia Instytutu (i Wydziału) oraz ludzi z nim związanych obejmuje nie tylko pozytywne zdarzenia, z których jesteśmy dumni, ale także te, które w warunkach demokratycznego państwa nie miałyby prawa się wydarzyć. Pamiętajmy jednak, że nasza mała instytutowa historia jest częścią tej dużej. Sierpień 1980 r. i kolejne miesiące tego i całego 1981 r. to czasy wielkiej nadziei i społecznego entuzjazmu. To 13 maja 1981 r. w wolnych demokratycznych wyborach Kolegium Elektorów UAM powierzyło socjologowi prof. Januszowi Ziółkowskiemu stanowisko rektora naszego uniwersytetu. Ale 13 grudnia tego samego roku wprowadzono stan wojenny, który położył się głębokim cieniem także na naszym wydziale. Władze wojskowe internowały (aż do grudnia 1982 r.) prodziekana WNS-u do spraw naukowych, prof. Leszka Nowaka, jednego z najwybitniejszym polskich filozofów o międzynarodowym uznaniu, współtwórcę poznańskiej szkoły metodologicznej i twórcę idealizacyjnej teorii nauki. Zaś 26 stycznia 1982 r. Minister Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki odwołał Rektora – prof. J. Ziółkowskiego. Prof. L. Nowaka ostatecznie usunął z uczelni 15 lutego 1985 r. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego – było to i nadal jest wydarzenie bezprecedensowe w historii Wydziału Nauk Społecznych. Postępowanie ministra spotkało się z protestem Rady Wydziału Nauk Społecznych i Senatu UAM.

Skutki stanu wojennego dotknęły także Instytut Psychologii. Dwie nasze koleżanki: dr Halina Gawęcka-Nowicka i dr Tatiana Martin-Pietrowicz (1927–1989) oraz kolega dr Marek Gaul zostali aresztowani za swoją działalność opozycyjną. Postawiono im podobne zarzuty – kontynuowania w stanie wojennym działalności opozycyjnej.

Marek Gaul został zatrzymany 29 grudnia 1982 r. Oskarżono go o to, że:

[…] w okresie od sierpnia 1982 r. do chwili tymczasowego aresztowania w grudniu 1982 r. w Poznaniu wspólnie i w porozumieniu z Januszem Pałubickim i Markiem Zierhofferem brał udział w nielegalnym związku o nazwie „Tymczasowy Zarząd Regionu Wielkopolska NSZZ »Solidarność«” mającym na celu przestępstwo i w ramach tego związku zajmował się między innymi – postępując czynem ciągłym – działalnością organizatorską i kolportażem nielegalnych wydawnictw: „Pismo informacyjne NSZZ »Solidarność«”, „Solidarność”, pismo regionu gdańskiego oraz „Serwisu Informacyjnego” i „Tygodnika Mazowsze”, które w swej treści zawierały fałszywe wiadomości dot. między innymi aktualnej sytuacji w kraju, mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy oraz wzywały do nieposłuszeństwa obowiązującym przepisom prawnym.

W Areszcie Śledczym przebywał do 25 lipca1983 r. Sąd Wojsk Lotniczych w Poznaniu dnia 8 sierpnia 1983 r. „umorzył postępowanie karne przeciwko Markowi Gauli [tak w oryginale] na podstawie ustawy z dnia 21.07.1983 r. o amnestii”.

Wracając do współczesności, warto zauważyć, że działalność opozycyjna dr. M. Gaula została po latach doceniona. Prezydent RP Bronisław Komorowski odznaczył go „za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce” – postanowieniem z dnia 23 czerwca 2014 r. – Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Halina Gawęcka-Nowicka została zatrzymana 29 grudnia 1982 r. pod zarzutem, że:

[…] w okresie od sierpnia 1982 r. w Poznaniu uczestniczyła w nielegalnym związku o nazwie Tymczasowy Zarząd Regionu NSZZ „Solidarność” Wielkopolska, mającym na celu przestępstwo.

Pod koniec marca 1982 r. została zwolniona z aresztu.

Podprokurator Prokuratury Wojsk Lotniczych w Poznaniu dnia 12. 05. 1983 r. postanowił umorzyć postępowanie przeciwko Barbarze Suszka-Moderskiej i Halinie Nowickiej-Gawęckiej z powodu braku dostatecznych dowodów popełnienia zarzucanego im czynu.

Rada Instytutu Psychologii UAM (posiedzeniu przewodniczył dyrektor IP – doc. R. Stachowski) 11 stycznia 1983 r. wystąpiła do Prokuratury Wojsk Lotniczych w Poznaniu o przyjęcie poręczenia „kolektywu pracowniczego Instytutu Psychologii UAM” za dr. M. Gaula i dr H. Gawęcką-Nowicką i o zamianę środka zapobiegawczego z tymczasowego aresztowania na poręczenie społeczne. W piśmie wskazano doc. J. Brzezińskiego jako tego, który będzie wykonywać obowiązki osoby poręczającej wobec dr. M. Gaula i doc. R. Stachowskiego, który będzie wykonywać obowiązki osoby poręczającej wobec dr H. Gawęckiej-Nowickiej.Martin-Pietrowicz została zatrzymana 27 lutego 1983 r., a 1 marca 1983 r. tymczasowo aresztowana. Podejrzewana była

[…] o kontynuowanie w okresie od 13.12.1981 do lipca 1982 „nielegalnej” działalności w podziemnych strukturach NSZZ „Solidarność”. Ostatecznie postawiono jej zarzut: „uczestnictwa w rozpowszechnianiu i redagowaniu »nielegalnego« wydawnictwa »Solidarni«”.

Z aresztu została zwolniona 26 lipca 1983 r., a postępowanie umorzono 5 sierpnia 1983 r. na mocy amnestii z dnia 21 lipca 1983 r.

Rada Instytutu Psychologii UAM (posiedzeniu przewodniczył dyrektor IP – doc. R. Stachowski) wystąpiła 17 marca 1983 r. do Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu o przyjęcie poręczenia „kolektywu pracowniczego Instytutu Psychologii UAM” za dr T. Martin-Pietrowicz i zamianę środka zapobiegawczego z tymczasowego aresztowania na poręczenie społeczne. W piśmie wskazano doc. Leszka Paryzka jako tego, który ma wykonać obowiązki poręczającego. Nie skorzystano jednak z tych poręczeń. Okazały się one dla ówczesnej władzy mało wiarygodne.

Po zwolnieniu z aresztu dr M. Gaul, dr H. Gawęcka-Nowicka i dr T. Martin-Pietrowicz podjęli pracę naukową i dydaktyczną w naszym Instytucie.

Od 1 września 1981 r. obowiązki dziekana WNS-u pełnił doc. J. Brzeziński. Jego działalność jako dziekana nie zyskała pozytywnej opinii władz politycznych. Za naganną uznano m.in. jego postawę wobec wyrzucenia z uniwersytetu prof. L. Nowaka. W konsekwencji z dniem 1 grudnia 1985 r. przestał on pełnić funkcję dziekana. Podstawą prawną był art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym – na jego podstawie minister mógł „nie potwierdzić” pełnienia tej funkcji przed końcem listopada 1985 r. I z tego ustawowego „ułatwienia” skorzystał. Posłużono się tu swoistą grą słów: zamiast: „odwołuję” napisano „nie potwierdzam”.

Nieżyjącym już mistrzom poświęcono sześć tomów w serii wydawanej przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i UAM: „Klasycy Nauki Poznańskiej”.

W 1975 r. utworzono Wydział Nauk Społecznych. W jego skład weszły, poza naszym Instytutem, także Instytut Filozofii, Instytut Nauk Politycznych oraz Instytut Socjologii. Wydział ulokowany został na kampusie przy ul. Szamarzewskiego 89.

W 1981 r. odbyły się po raz pierwszy w naszej historii demokratyczne wybory – z udziałem wszystkich grup pracowników i studentów – nowego dyrektora Instytutu. Został nim prof. Ryszard Stachowski. Funkcję tę sprawował do 1987 r.

Począwszy od 1969 r. dyrektorami Instytutu Psychologii były następujące osoby:

– Bolesław Hornowski (1969–1981),

– Ryszard Stachowski (1981–1987),

– Jerzy Brzeziński (1987–1991),

– Tomasz Maruszewski (1991–1999),

– Jerzy Brzeziński (1999– do dziś).

Bolesław Hornowski Ryszard Stachowski Tomasz Maruszewski Jerzy Brzeziński

Przechodząc, w wyniku reorganizacji Wydziału Filozoficzno-Historycznego, w nowy Wydział Nauk Społecznych (pierwszy dziekan: filozof prof. Seweryn Dziamski), Instytut Psychologii miał już ukształtowaną strukturę i poza zmianą otoczenia (i istotną poprawą warunków lokalowych) w tym zakresie niewiele się zmieniło. Zmieniło się natomiast dużo, jeśli chodzi o poszerzenie pola badań naukowych. Podjęto nowe tematy, które z czasem stały się specjalnością badawczą Instytutu. Powstały ważne podręczniki akademickie o zasięgu ogólnokrajowym oraz serie wydawnicze i czasopisma. Nastąpił dynamiczny wzrost kadry naukowej (doktoraty, habilitacje i profesury). Utworzono silny ośrodek kognitywistyczny z oryginalnie pomyślanymi pięcioletnimi studiami magisterskimi – kognitywistyką (powołaną w 2005 r. jako kierunek unikatowy i przez lata jedyny w Polsce).

Pochodną tego dynamicznego rozwoju kadrowego i efektu przyciągania do nas wybitnych specjalistów stało się to, że dziś Instytut Psychologii UAM dysponuje dwoma kompletami uprawnień do nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego: w psychologii oraz naukach o poznaniu i komunikacji społecznej (kognitywistyce).

Należy odnotować powołanie przed laty czterech zakładów. W 1983 r. powołany został pierwszy w kraju Zakład Psychoprofilaktyki (twórca i kierownik: prof. H. Sęk). W 1994 r. został on połączony z Zakładem Psychologii Klinicznej i pod nazwą Zakład Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej funkcjonuje do dziś (początkowo z prof. H. Sęk jako jego kierownikiem; aktualnie kierownikiem jest prof. Lidia Cierpiałkowska). Kolejny to pierwszy w Polsce Zakład Historii Myśli Psychologicznej (1986 r.; twórca i kierownik: prof. R. Stachowski). W 1999 r. został połączony z Zakładem Psychologii Ogólnej, w wyniku czego powstał nowy Zakład Psychologii Ogólnej i Historii Myśli Psychologicznej (z prof. R. Stachowskim jako jego kierownikiem). Po kolejnej reorganizacji powstał Zakład Psychologii Ogólnej i Psychodiagnostyki (kierownik: prof. W.J. Paluchowski). W okresie pracy w Instytucie prof. Augustyn Bańka podejmuje problematykę psychologii środowiskowej (Społeczna psychologia środowiskowa, 2002) i w latach 1986–1998 kieruje najpierw Pracownią Psychologii Środowiskowej, a następnie Zakładem Psychologii Pracy i Psychologii Środowiskowej. Następnie odchodzi do pracy w SWPS (Wydział Zamiejscowy w Katowicach). Po reorganizacji i zmianie nazwy na aktualną: Zakład Psychologii Pracy i Organizacji, kieruje nim najpierw (1998–2014) prof. Maria Strykowska, a aktualnie dr hab. Teresa Chirkowska-Smolak (od 2014). Przez kilka lat w naszym Instytucie funkcjonował też pierwszy w kraju, utworzony na początku lat 80., Zakład Psychologii Sądowej (tworzył go i kierował nim prof. Wojciech Poznaniak). W wyniku reorganizacji zakład został jednak zlikwidowany.

Instytut Psychologii dziś

Aktualna struktura organizacyjna Instytutu przedstawia się następująco:

Psychologia

– Zakład Podstaw Badań Psychologicznych,

– Zakład Psychologii Ogólnej i Psychodiagnostyki,

– Zakład Psychologii Osobowości,

– Zakład Psychologii Pracy i Organizacji,

– Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka i Badań nad Rodziną,

– Zakład Psychologii Socjalizacji i Wspomagania Rozwoju (przy zakładzie afiliowane jest Laboratorium Badania Rozwoju i Uczenia),

– Zakład Psychologii Społecznej,

– Zakład Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej (przy zakładzie afiliowane jest Laboratorium Psychofizjologii Zdrowia),

– Zakład Seksuologii Społecznej i Klinicznej (najmłodszy, powołany w grudniu 2014 r.),

 

Kognitywistyka

– Zakład Logiki i Kognitywistyki (przy zakładzie afiliowane jest Laboratorium Badania Rozumowań),

– Laboratorium Badania Działań i Poznania.

W dalszej perspektywie przewiduje się usamodzielnienie kolejnych laboratoriów, które dziś znajdują się w strukturze poszczególnych zakładów, oraz powołanie nowych. To, naszym zdaniem, przyszłość – jeśli chodzi o rozwój naukowy – dwóch dużych zespołów: psychologicznego i kognitywistycznego.

Ponieważ większość prowadzonych w Instytucie prac badawczych (w tym projekty finansowane w ramach grantów, pochodzących z różnych źródeł, jak również prace awansowe czy magisterskie) to prace empiryczne, bywa, że niektóre z nich wymagają „zewnętrznej” oceny pod względem respektowania standardów etycznych (a nie tylko metodologicznych). Niezbędne było więc powołanie – zgodnie ze światowymi standardami obowiązującymi także w środowisku psychologów-badaczy – odpowiedniej komisji, której celem byłaby ocena projektów pod względem etycznym, jeszcze przed skierowaniem ich do realizacji. Taka komisja – Komisja Etyki ds. Projektów Badawczych Instytutu Psychologii UAM – została powołana w 2004 r. Przewodniczy jej prof. Elżbieta Hornowska. Jest to jedna z pierwszych komisji etycznych powołanych w krajowym środowisku psychologii.

Na naszej stronie internetowej dostępna jest wychodząca od 1 stycznia 1991 r., czyli od 24 lat, „Gazeta Instytutu Psychologii – GIPS” (redaktorki: Anna I. Brzezińska i Aleksandra Pilarska). Na jej łamach odnotowywane są wszystkie ważne wydarzenia z życia Instytutu (psychologów i kognitywistów). Na stronie internetowej dostępne są – poza numerem aktualnym (w grudniu 2014 r. jest to nr 21(3); roczniki są liczone jako lata akademickie) – również numery archiwalne (począwszy od roku akademickiego 2003/2004).

Obszary badań

Największe grupy tematyczne, dzięki którym Instytut jest najbardziej rozpoznawalny, sięgają korzeniami kilkadziesiąt lat wstecz. I tak, do badań prowadzonych w Katedrze Psychologii Klinicznej u prof. Andrzeja Lewickiego (i jego współpracowników) nawiązują, może nie zawsze wprost, te dzisiejsze, podejmowane w szeroko rozumianej psychologii zdrowia i psychologii klinicznej. Chodzi głównie o badania w obszarze uzależnień (L. Cierpiałkowska i M. Ziarko, Psychologia uzależnień – alkoholizm, Wyd. Naukowe UAM, 2010), psychopatologii (D. Górska, Uwarunkowania dysregulacji emocjonalnej u osób z zaburzeniem osobowości borderline, Wyd. Naukowe UAM, 2006), psychologii sądowej i psychopatii (J. Groth, Rozwój moralny a radzenie sobie ze stresem u nieletnich przestępców, Bogucki Wyd. Naukowe, 2003), psychoterapii (L. Cierpiałkowska z zespołem), psychoanalizy, podejścia narracyjnego w psychologii (E. Soroko, Aktywność autonarracyjna osób o różnych poziomach organizacji osobowości, Wyd. Naukowe UAM, 2014). Z kolei relatywnie młody i rozwijający się zespół Marii Beisert prowadzi badania w zakresie seksuologii klinicznej i społecznej: zjawiska kazirodztwa i pedofilii oraz ich uwarunkowania, diagnoza i terapia zaburzeń seksualnych, wiarygodność świadków (M. Beisert, Pedofilia. Geneza i mechanizm powstawania, GWP, 2011; M. Zielona-Jenek, Przesłuchanie małoletnich świadków, Wyd. Naukowe PWN, 2012).

Dwie ogólnopolskie konferencje zorganizowane w listopadzie 2014 r. w Instytucie dotyczyły właśnie psychologii klinicznej i psychologii zdrowia (L. Cierpiałkowska z zespołem) oraz seksuologii klinicznej i społecznej (M. Beisert z zespołem). Otworzyły one cykl tematycznych konferencji, które być może staną się kolejną naukowo-zawodową wizytówką Instytutu.

Instytut Psychologii UAM w ostatnich latach wszedł w okres intensywnego tworzenia laboratoriów i organizowania w nich zaawansowanych badań empirycznych, zwłaszcza tych, które obejmują pogranicze problemowe psychologii, fizjologii i neurokognitywistyki. Co ważne (realizacja celu: internacjonalizacja badań psychologicznych prowadzonych w Instytucie,), wyniki tych badań prowadzonych w już funkcjonujących „pełną parą” dwóch laboratoriach (G. Króliczaka i Ł. Kaczmarka) ogłaszane są w  cenionych czasopismach o zasięgu międzynarodowym (z listy JCR, SCOPUS i ERIH PLUS). Kolejne dwa (A.I. Brzezińskiej i M. Urbańskiego) rozpoczęły dopiero swoją działalność i na wyniki musimy jeszcze poczekać.

Naszym najważniejszym Laboratorium jest to, którym (pod tą nazwą) od 2011 r. efektywnie kieruje Grzegorz Króliczak. Pierwsze prace (przede wszystkim adaptacja do nowych celów pomieszczeń i wyposażenie w pierwsze aparaty) nad uruchomieniem laboratorium podjął trzy lata wcześniej Dawid Wiener. Dziś Laboratorium zajmuje cztery dobrze odizolowane od zakłóceń z zewnątrz (hałas, wstrząsy itp.) pomieszczenia i prowadzi zaawansowane, badania o profilu neurokognitywistycznym.

Głównym celem badań prowadzonych w Laboratorium Badania Działań i Poznania jest poznanie istoty związków zachodzących między organizacją mózgową (reprezentacjami neuronalnymi) prostych i złożonych czynności manualnych (w tym gestów użycia narzędzi i gestów „znaczeniowych”), reprezentacji pojęć dotyczących narzędzi oraz kontroli podstawowych funkcji językowych. Zakłada się, że jeśli język wyewoluował ze zdolności manualnych, to powinna być możliwa identyfikacja wspólnych procesów bądź wykazanie zachodzenia na siebie prostszych mechanizmów, leżących u podłoża tych wszystkich, na pozór odmiennych, dyspozycji ludzkich. Procesy te powinny być podobnie zorganizowane w mózgu, niezależnie od ręczności osób badanych. Ponadto w badaniach prowadzonych w Laboratorium poszukuje się związków między asymetriami strukturalnymi (specyficzną budową) mózgu a lateralizacją funkcjonalną (charakterystycznymi wzorami pobudzeń mózgu w trakcie używania) języka i gestów. Badacze zajmują się też kwestiami pokrewnymi, takimi jak badanie asymetrii reprezentacji języka u osób dwujęzycznych.

Laboratorium Badania Działań i Poznania

Głównym narzędziem jest funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), jedna z najdokładniejszych metod obrazowania funkcji mózgu. Badania te są realizowane w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego w Warszawie oraz w Rehasport Clinic w Poznaniu. Jednak Laboratorium dysponuje również specjalistycznym sprzętem i oprogramowaniem, które umożliwia prowadzenie wysoce specjalistycznych badań. Pracownicy Laboratorium współpracują ze znanymi badaczami z kilku ośrodków zagranicznych. Są wśród nich Scott H. Frey (Washington University in St. Louis w USA), Paul van Donkelaar (University of British Columbia w Kanadzie) czy też, Ilan Fischer (University of Haifa w Izraelu).

Drugim, stosunkowo nowym, bo założonym w 2013 r., jest Laboratorium Psychofizjologii Zdrowia. Kieruje nim Łukasz Kaczmarek wraz z Michałem Kosakowskim (Lab Manager). Laboratorium jest afiliowane przy Zakładzie Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej. Obejmuje ono dwa dobrze przygotowane do realizacji założonych celów pomieszczenia. W Laboratorium realizowane są następujące zadania badawcze:

– zastosowanie motywacyjnego dymensjonalnego modelu afektu (MDMA) do wyjaśnienia niekorzystnych dla pracy serca sekwencji emocji negatywnych i pozytywnych. Model MDMA podważa jedne z podstawowych wyobrażeń o roli pozytywnych emocji, które są obecnie mocno zakorzenio-

ne w literaturze i na których – prawdopodobnie przedwcześnie – próbuje opierać się programy profilaktyczne i promujące zdrowie. Jednym z celów realizowanego projektu jest przygotowanie wystandaryzowanej zgodnie z założeniami MDMA bazy emotogennych bodźców audiowizualnych – Poznań Database of Affective Movie Clips. Zadanie realizowane jest przez Ł. Kaczmarka;

– prace nad pierwszą psychofizjologiczną interpretacją asymetrii rytmu serca. Asymetria rytmu serca to odkryte niedawno zjawisko fizjologiczne o klinicznej wartości prognostycznej. Przejawia się ono nierównomiernym udziałem serii zwolnień i przyspieszeń w zmienności rytmu serca. Istnieją przesłanki, aby wnioskować, że oprócz czynników czysto fizycznych (np. postawa ciała, pora dnia) różnice w kształcie asymetrii rytmu serca mogą zależeć od modulacji pracy serca przez autonomiczny układ nerwowy. Wskazywałoby to na zależność zmian asymetrii rytmu serca od przebiegu procesów emocjonalnych, a tym samym na możliwość wykorzystania indeksów asymetrii rytmu serca w badaniach psychofizjologicznych. Zadanie to jest realizowane przez Ł. Kaczmarka;

– badania z zakresu psychofizjologii społecznej nad rozszerzonym modelem konsumenckiej asocjacji i dysocjacji oraz rolą lęku, potrzeby wyjątkowości i zagrożenia tożsamości indywidualnej. Celem badań jest eksperymentalne sprawdzenie hipotezy głoszącej, że zachodzi interakcja między typem konstruktu Ja a typem zagrożenia tożsamości, która za pośrednictwem lęku wpływa na procesy asocjacji i dysocjacji prowadzące do preferencji określonych marek produktów. Użycie zaawansowanych i różnorodnych metod do pomiaru lęku w tym badaniu stanowi nowatorskie podejście w badaniach psychologii konsumenckiej, które uwzględniają niemal wyłącznie narzędzia samoopisowe. Zadanie to jest realizowane przez Dariusza Drążkowskiego.

Laboratorium Psychofizjologii Zdrowia

Osoby prowadzące w Laboratorium badania współpracują z Uniwersytetem Medycznym w Poznaniu, National University of Ireland w Galway, George Mason University USA oraz University of British Columbia w Kanadzie. Od stycznia 2014 r. zrealizowano trzy projekty badawcze, a w trakcie realizacji znajdują się kolejne cztery projekty. Wyniki badań zostały opublikowane w czasopismach z listy JCR.

Ważnym obszarem badań naukowych, ale też aplikacji wiedzy psychologicznej do sfery praktyki społecznej są badania nad szeroko pojmowanym rozwojem psychicznym, obejmujące pełen cykl życia – od narodzin do późnej dorosłości. Problemy te są podejmowane w dwóch niezależnych zespołach: B. Harwas-Napierały, kontynuatorki zainteresowań M. Tyszkowej, i A.I. Brzezińskiej

Badania zespołu Barbary Harwas-Napierały (Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka i Badań nad Rodziną) skupiają się na problemach związanych ze specyfiką rozwoju psychicznego człowieka w cyklu życia w kontekście rodziny, z naciskiem na okres dorastania i dorosłości. Dotyczą one m.in. psychologicznej problematyki funkcjonowania rodziny i małżeństwa w zmieniającym się kontekście kulturowym i społecznym (np. L. Bakiera, Zaangażowane rodzicielstwo a autokreacyjny aspekt rozwoju dorosłych, Difin, 2013) czy problemu intymności w związkach i statusu singli we współczesnym społeczeństwie (K. Adamczyk, Wybrane psychologiczne uwarunkowania braku partnera życiowego w okresie wczesnej dorosłości, Wyd. Naukowe WNS UAM, 2010). Zwraca także uwagę dwutomowy Leksykon psychologii rozwoju człowieka (Difin, 2011) napisany przez L. Bakierę i Ż. Stelter.

Badania i analizy prowadzone w zespole Anny Izabeli Brzezińskiej (działającym w założonym przez nią w 1990 r. Zakładzie Psychologii Socjalizacji i Wspomagania Rozwoju) dotyczą, z jednej strony, kwestii ogólnych, fundamentalnych dla psychologii rozwoju (A.I. Brzezińska, Społeczna psychologia rozwoju,), w tym problemu ciągłości i zmiany oraz roli kryzysów w procesie rozwoju (B. Smykowski, Psychologia kryzysów w kulturowym rozwoju dzieci i młodzieży, Wyd. Naukowe UAM, 2012). Są to badania wykorzystujące wiedzę z zakresu psychologii rozwoju do rozwiązywania określonych problemów z obszaru profilaktyki i edukacji w okresie dzieciństwa i dorastania (B. Ziółkowska, Ekspresja syndromu gotowości anorektycznej u dziewcząt w stadium adolescencji, Wyd. Fundacji Humaniora, 2001; Psychospołeczne uwarunkowania i konsekwencje nienormatywnej masy ciała, Wyd. Naukowe UAM, 2012).

Z inicjatywy Anny Izabeli Brzezińskiej powstało Laboratorium Badania Rozwoju i Uczenia LABRU. Podstawową ramę teoretyczną badań stanowi paradygmat kulturowo-historyczny (w oryginalnym ujęciu Lwa S. Wygotskiego i w jego współczesnych mutacjach, m.in. Reuvena Feuersteina), w którym zakłada się, że procesy rozwoju są powiązane ze społecznym uczeniem się w danym kontekście kulturowym. Główny obszar badań to zatem związki między procesami dojrzewania organizmu zachodzącymi spontanicznie a procesami uczenia się od innych. Procesy uczenia się społecznego powodują, iż spontanicznie zachodzące procesy dojrzewania zmieniają swój charakter. Dzieje się tak, gdy poddawane są, szczególnie w sensytywnych okresach rozwoju, stymulacji przez obecny/dostępny w danej kulturze system ofert.

Głównym celem badań jest wyjaśnianie mechanizmów rozwoju, leżących u podstaw różnych form uczenia się w kolejnych etapach dzieciństwa i dorastania, oraz poszukiwanie efektywnych środków wspomagania procesu uczenia się. Metodologia badań nawiązuje do metody „podwójnej stymulacji” (double-stimulation paradigm), zwanej – za L.S. Wygotskim – „eksperymentem nauczającym”, a zmodyfikowanej wedle koncepcji R. Feuersteina jako „wzbogacanie narzędziowe” (instrumental enrichment).

Laboratorium znajduje się w fazie przygotowywania projektów badawczych oraz wyposażania w aparaturę badawczą (m.in. kamery do umieszczenia na głowach badanych i mobilne eyetrackery).

Laboratorium Badania Rozumowań, które powstało w 2014 r., a jego kierownikiem jest Mariusz Urbański, jest afiliowane przy Zakładzie Logiki i Kognitywistyki. Pracują w nim, poza kierownikiem, doktoranci studium doktoranckiego nauk o poznaniu i komunikacji społecznej. Prowadzone w Laboratorium badania dotyczą przede wszystkim logiki pytań oraz formalnej analizy rozumowań. Aktualnie realizowane projekty skupiają się na:
– pogłębionej analizie sposobów rozwiązywania zadania selekcyjnego Wasona,
– analizie rozwiązań zadań dedukcyjnych, bazujących na polisylogizmach,
– logicznej analizie struktury rozwiązywania zadań w teście matryc Ravena,
– roli zdolności do podejmowania perspektywy w uwspólnianiu uwagi i mentalizacji,
– polskiej adaptacji Testu Poznania Społecznego MASC.

Badania podstawowe i stosowane oraz związana z nimi aktywność publikacyjna prowadzone w obszarze szeroko pojmowanej metodologii badań psychologicznych (czy też behawioralnych), diagnostyki psychologicznej i psychometrii również wpisują się w tradycję Instytutu. Należy sięgnąć aż do badań naszych Mistrzów: B. Hornowskiego i A. Lewickiego. W zespołach kierowanych przez Jerzego Brzezińskiego, Elzbietę Hornowską (Zakład Podstaw Badań Psychologicznych) oraz Władysława Jacka Paluchowskiego (Zakład Psychologii Ogólnej i Psychodiagnostyki) prowadzone są badania nad strukturą procesu badawczego i jego społecznymi, etycznymi i metodologicznymi kontekstami (J. Brzeziński), zastosowaniem metod statystycznych w badaniach psychologicznych (J. Brzeziński, M. Zakrzewska), modelami psychometrii (E. Hornowska,), diagnozą psychologiczną (W.J. Paluchowski,; A. Słysz, Typy diagnostów, Wyd. Naukowe UAM, 2008) i kwestionariuszami osobowości (W.J. Paluchowski), Skalami Inteligencji D. Wechslera (J. Brzeziński, E. Hornowska, M. Zakrzewska), statusem metodologicznym analiz jakościowych i związkiem Internetu z psychologią (W.J. Paluchowski) – badania via Internet (W.J. Paluchowski, ), zjawiskiem uzależnienia od Internetu (K. Kaliszewska, Nadmierne używanie Internetu. Charakterystyka psychologiczna, Wyd. Naukowe UAM, 2007) Joanna Urbańska prowadzi badania w obszarze psychologicznych aspektów zmęczenia i jest autorką monografii Zmęczenie życiem codziennym. Środowiskowe i zdrowotne uwarunkowania oraz możliwości redukcji w sanatorium (Wyd. Naukowe WNS UAM, 2010).

Profesor Jerzy Brzeziński za swoją działalność naukową został otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz Uniwersytetu Gdańskiego. Otrzymał także tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Śląskiego.

Trzeba też przywołać polskie badania (E. Hornowska i W.J. Paluchowski) w ramach prowadzonego od 1979 r. projektu: Work Importance Study – international research (koordynatorem całości był Donald E. Super, a koordynatorem części polskiej badań – B. Hornowski, zaś od 1986 r. E. Hornowska). Rezultaty tych badań zostały opublikowane przez E. Hornowską i W.J. Paluchowskiego w „Polish Psychological Bulletin” (1994) i w pracy zbiorowej: D.E. Super, B. Šverko, Ch.M. Super (red.), Life roles, values, and careers: International findings of the Work Importance Study, Jossey-Bass, 1995.

W tym kontekście należałoby zwrócić uwagę na unikatową serię wydawniczą redagowaną przez A.I. Brzezińską i E. Hornowską pt. „Zastosowania Psychologii” (wydawnictwo Scholar), w której do tej pory ukazało się już 15 tomów.

W Zakładzie Psychologii Ogólnej i Psychodiagnostyki prowadzone są także badania w obszarze psychologii poznawczej przez: A. Putko (Dziecięca teoria umysłu w fazie jawnej i utajonej a funkcje wykonawcze, Wyd. Naukowe UAM, 2009), A. Jasielską (Charakterystyka i konsekwencje potocznego rozumienia emocji, Wyd. Naukowe UAM, 2013) i M. Kowalczyka (Myśli oderwane od zadania. Geneza dystrakcji i mechanizmy obrony, Wyd. Naukowe UAM, 2007).

Ryszard Stachowski otworzył w naszym Instytucie nowy obszar badawczy – historia myśli psychologicznej. Do jego (i zespołu współpracowników) osiągnięć należy zaliczyć:

– wydanie w 2000 r. podręcznika akademickiego: Historia współczesnej myśli psychologicznej. Od Wundta do czasów najnowszych
– zorganizowanie w 1993 r. międzynarodowej konferencji: „The 12th Conference of Cheiron-Europe, European Society for the Behavioral and Social Sciences”
– wydanie w 1993 r. monografii zbiorowej poświęconej początkom polskiej psychologii: Roots of Polish Psychology,
– wydanie w 1992 r. (wspólnie z E. Kosnarewicz i T. Rzepą) Słownika polskich psychologów,
– redagowanie w Wyd. Naukowym PWN serii wydawniczej „Biblioteka Klasyków Psychologii”, w której ukazało się już kilkadziesiąt monografii napisanych przez psychologów zaliczanych do klasyki światowej.

Unikatową monografią poprzez sposób ujęcia tytułowej problematyki – i to w skali światowej – jest praca R. Stachowskiego: The mathematical soul. An antique prototype of the modern matematisation of psychology (Rodopi, 1992).

Współpracujący z R. Stachowskim A. Pankalla prowadzi badania nad twórczością naukową E. Boesha i W. Wundta (Mitocentryczna psychologia kulturowa E. Boescha, Wyd. Naukowe UAM, 2011) oraz tożsamością kulturową i psychokulturowym wymiarem mitu.

W zespole T. Chirkowskiej-Smolak (Zakład Psychologii Pracy i Organizacji) prowadzone są badania nad: zaangażowaniem organizacyjnym, twórczością pracowników, karierami zawodowymi, pracą zawodową kobiet i psychopatologią pracy. Sama liderka zespołu badawczego jest autorką monografii prezentującej wyniki własnych badań empirycznych: Psychologiczny model zaangażowania w pracę (Wyd. Naukowe UAM, 2012).

W zespole Anny Suchańskiej (Zakład Psychologii Osobowości) prowadzone są badania nad regulacyjnym znaczeniem wybranych kategorii osobowościowych, rozwojem i diagnozą osobowości, osobowościowymi uwarunkowaniami zaburzeń zachowania, problematyką tożsamości i spójności osobowości oraz nad adaptacyjną wartością formalnych charakterystyk struktury osobowości. Zwracamy uwagę na monografie pracowników zakładu: A. Pilarskiej Ja i tożsamość a dobrostan psychiczny (Wyd. Naukowe WNS UAM, 2012); O. Sakson-Obady Pamięć ciała. Ja cielesne w relacji przywiązania i w traumie (Difin, 2009), J. Wycisk Okaleczanie ciała. Wybrane uwarunkowania psychologiczne (Bogucki Wyd. Naukowe, 2004).

W zespole Michała Stasiakiewicza (Zakład Psychologii Społecznej) prowadzone są badania nad diagnozowaniem kompetencji społecznych, psychologicznymi mechanizmami wpływu społecznego, a także nad psychologicznymi uwarunkowaniami postaw i zachowań konsumentów (D. Rosiński, Nauczyciel wobec zaburzeń procesu socjalizacji uczniów, Humaniora, 2003; M. Obrębska, Styl mówienia w schizofrenii, Wyd. Naukowe UAM, 2013).

Badania w obszarze logiki w zastosowaniach kognitywistycznych dotyczą przede wszystkim automatyzacji rozumowań i wykorzystują pojęcia i wyniki wypracowane w ramach tzw. inferencyjnej logiki pytań (Inferential Erotetic Logic – IEL), której twórcą jest Andrzej Wiśniewski (monografie: The posing of questions. Logical foundations of erotetic inferences, Kluwer AP, 1995; Springer, 2010; Questions, inferences and scenarios, College Publications, 2013; Essays in logical philosophy, LIT, 2013), a realizowane są przezeń wraz z zespołem (D. Leszczyńska-Jasion, P. Łupkowski, M. Urbański oraz doktoranci: S. Chlebowski, A. Kupś, K. Paluszkiewicz). Wyniki ich badań zostały przedstawione m.in. w monografiach: P. Łupkowskiego Test Turinga. Perspektywa sędziego (Wyd. Naukowe UAM, 2010); M. Urbańskiego Rozumowania abdukcyjne. Modele i zastosowania (Wyd. Naukowe UAM, 2009) i Tabele syntetyczne a logika pytań (Wyd. UMCS, 2002); D. Leszczyńskiej The method of Socratic proofs for normal modal propositional logics (Wyd. Naukowe UAM, 2007). Dwie pierwsze książki, Łupkowskiego i Urbańskiego, ukazały się w prestiżowej interwydawniczej serii „Prace z Filozofii i Kognitywistyki” (w komitecie redakcyjnym tej serii jest A. Klawiter).

Badania w zakresie logiki w zastosowaniach kognitywistycznych są wykorzystywane w dziedzinie sztucznej inteligencji i związane przede wszystkim z reinterpretacją testu Turinga oraz jego aplikacjami w zakresie bezpieczeństwa usług internetowych (P. Łupkowski, M. Urbański), a także z istotnymi wynikami w zakresie teorii rekursji (A. Wiśniewski, J. Pogonowski).

Badania realizowane pod ogólnym hasłem: problem świadomości oraz rozpoznawanie narzędzi i percepcja użyteczności to wieloletni program badawczy, którego celem jest znalezienie reguł integrowania multimodalnej informacji percepcyjnej o przedmiotach w otoczeniu oraz informacji niezbędnej do skutecznego wykonania działań. W ramach tego programu realizowane są zarówno prace empiryczne (z zakresu integracji multimodalnej, a także eksperymenty w ujęciu action-perception), jak i prace teoretyczne, badające metodologiczne i filozoficzne podstawy kognitywistyki. Badania te prowadzi zespół w składzie: Andrzej Klawiter, K. Łastowski, Ł. Przybylski.

Wartym uwagi nurtem badań kognitywistycznych w Instytucie są również badania w zakresie językoznawstwa kognitywnego, prowadzone przez Joannę Trzebińską (d. Szwabe), związane przede wszystkim z realizacją rozpoczętego w 2008 r. projektu Korpusu Mowy Dzieci Polskich (największego polskiego korpusu mowy dziecięcej i jednego z największych tego rodzaju korpusów na świecie) oraz Korpusu Mowy Osób Niepełnosprawnych. Korpusy pozwalają na przeprowadzenie na obszernym materiale empirycznym zaplanowanych badań nad wzorcem akwizycji poszczególnych typów fenomenów pragmatycznych składających się na zdolność komunikowania się. Ze względu na swą budowę korpusy są cennym źródłem danych również dla innego typu badań z dziedziny psycholingwistyki, socjolingwistyki czy językoznawstwa ogólnego. J. Trzebińska jest zaś autorką wartościowej monografii Odbiór komunikatu jako zadanie poznawcze (Wyd. Naukowe UAM, 2008).

Kognitywistyczne życie naukowe w IP koncentruje się głównie wokół kilku seminariów, z których wspomnimy tu zaledwie o jednym, ale z imponującą historią. W pierwszym tygodniu kwietnia 2014 r. przypadł jubileusz 40-lecia seminarium naukowego założonego przez prof. L. Nowaka w Instytucie Filozofii UAM, prowadzonego systematycznie najpierw w Zakładzie Dialektyki Poznania (1974–1986), potem w Zakładzie Epistemologii (1986–2002), a następnie kontynuowanego przez jego uczniów – A. Klawitera i K. Łastowskiego w Zakładzie Epistemologii i Kognitywistyki (2002–2012). Od lutego 2012 r. seminarium to działa w Zakładzie Logiki i Kognitywistyki Instytutu Psychologii UAM.

Zespół kognitywistów prowadzi aktywną współpracę z badaczami z wielu ośrodków zagranicznych. Najważniejsze z nich to: Uniwersytet Missouri (Columbia, USA), Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej (Kanada), Uniwersytet w Gandawie (Belgia), Uniwersytet w Amsterdamie (Holandia), Uniwersytet Paris-Diderot (Francja), Uniwersytet w Manchesterze (Wlk. Brytania), Uniwersytet w Lund (Szwecja), Uniwersytet im. Łomonosowa w Moskwie (Rosja), Uniwersytet Karola w Pradze (Czechy), Uniwersytet w Hajfie (Izrael).

Poznański ośrodek kognitywistyczny należy do najliczniejszych i najaktywniejszych w Polsce. Zakład Logiki i Kognitywistyki stał się instytucją, wokół której skupia się środowisko kognitywistyczne nie tylko z innych wydziałów UAM (Wydział Neofilologii, Wydział Anglistyki, Wydział Fizyki) ale i innych uczelni oraz jednostek naukowo-badawczych (Instytut Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej PAN, Politechnika Poznańska). Pracownicy Zakładu są członkami Zarządu Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego (w różnych okresach: A. Klawiter – prezes PTK 2006–2011, P. Łupkowski, J. Trzebińska, M. Urbański). Warto dodać, że w 2014 r. A. Wiśniewski został laureatem nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za całokształt dorobku, obejmujący osiągnięcia naukowe, dydaktyczne i organizacyjne.

 

 Mocną stroną badań prowadzonych w naszym Instytucie jest też zwracanie uwagi na zastosowanie podstawowej wiedzy psychologicznej w różnych obszarach praktyki społecznej.

W ramach indywidualnych kontaktów poszczególni pracownicy Instytutu prowadzą też bogatą współpracę międzynarodową.

Pracownicy Instytutu opublikowali wiele monografii i podręczników poświęconych metodom testowym. Jest to także naukowa wizytówka naszego Instytutu. Warto zatem przywołać testy, którym poświęcono odrębne opracowania monograficzne.

Sięgając do „korzeni”, można powiedzieć, że to B. Hornowski pierwszy przybliżył nam popularny test Ravena w monografii Psychologiczna analiza testu percepcyjnego „Progressive Matrices” J.C. Ravena (PWN, 1959). Profesor prowadził też badania nad diagnostycznym znaczeniem rysunku postaci ludzkiej w rozwoju psychicznym dziecka (Badania nad rozwojem psychicznym dzieci i młodzieży na podstawie rysunku postaci ludzkiej, PWN, 1970, 1982).

Z kolei T. Kocowski prowadził w Poznaniu badania nad kwestionariuszem MPI i MMPI (pkt 1.3). Po latach badania nad kwestionariuszem MMPI podjął w Poznaniu W.J. Paluchowski, redagując trzy części pracy Stosowanie i interpretacja kwestionariusza MMPI (Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Wydział Psychologii UW, Laboratorium Technik Diagnostycznych, 1984, 1985a, 1985b.)

Do badań tych po latach nawiążą E. Hornowska i W.J. Paluchowski (wraz z zespołem pracowników Instytutu), kontynuując je i zbierając polskie wyniki i przykłady oceny rysunków (E. Hornowska, W.J. Paluchowski, Rysunek postaci ludzkiej według Goodenough-Harrisa (DAMT). Wyniki badań dzieci polskich, Wyd. Naukowe UAM, 1987, we współpracy z Centralnym Ośrodkiem Metodycznym Poradnictwa Wychowawczo-Zawodowego Ministerstwa Oświaty i Wychowania).

Stasiakiewicz przybliżył polskim psychologom bodaj najlepsze podejście do kontrowersyjnej metody Rorschacha, tzw. system całościowy (ang. Comprehensive System) autorstwa Johna Exnera (M. Stasiakiewicz, Test Rorschacha, Scholar, 2004). Wcześniej przygotował on pracę zbiorową Warsztaty Rorschachowskie (Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Wydział Psychologii UW, Laboratorium Technik Diagnostycznych, 1984). J. Exner (na zaproszenie M. Stasiakiewicza) wygłosił w 1988 r. wykład The Comprehensive System and the theoretical and methodological dilemmas of the Rorschach test.

Z kolei Anna Suchańska napisała monografię poświęconą jednej z bardziej popularnych (obok metody Rorschacha) metod projekcyjnych – TAT (A. Suchańska, Test Apercepcji Tematycznej, Wyd. Naukowe UAM, 1994).

Organizacja konferencji

Instytutowi powierzano organizację dużych konferencji. Warto wymienić kilka z nich, które swoim zasięgiem wykraczały poza środowisko lokalne:

– pięciokrotna organizacja Zjazdów Naukowych PTP w latach: 1950, 1955, 1958, 1962 i 1964 (był to Zjazd Nadzwyczajny na XX-lecie PRL);
– XXIV Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Poznań, 21–26 września 1981 r. (przewodnicząca komitetu naukowego: M. Tyszkowa; przewodniczący komitetu organizacyjnego: R. Stachowski); temat zjazdu: Psychologiczne problemy działalności człowieka;
– XXXIII Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Poznań, 24–27 września 2008 r. (przewodniczący komitetu programowego: J. Brzeziński; przewodnicząca komitetu organizacyjnego: A. Smelkowska-Zdziabek); temat zjazdu: Żyć godnie…;
– I Krajowa Konferencja Psychologii Klinicznej, Poznań, 28–29 listopada 2014 r. (przewodnicząca komitetu naukowego: L. Cierpiałkowska); temat konferencji: Psychologia kliniczna w XXI wieku – teoria i praktyka;
– Międzynarodowa Konferencja Seksuologiczna, Poznań, 28–29 listopada 2014 r. (przewodnicząca komitetu organizacyjnego: M. Beisert); temat konferencji: Wyzwania i codzienność współczesnej seksuologii;
– The 12th Conference of Cheiron-Europe, European Society for the Behavioral and Social Sciences, Poznań, 31 sierpnia – 4 września 1993 r. (przewodniczący komitetu naukowego i organizacyjnego: R. Stachowski);
– VIII Zjazd Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Społecznej, Poznań, 8–10 września 2011 r. (przewodniczący komitetu organizacyjnego: M. Stasiakiewicz); temat zjazdu: Psychologia świata społecznego;
– XVI Ogólnopolska Konferencja Psychologii Rozwojowej, Poznań, 21–24 czerwca 2007 r. (przewodniczący konferencji: B. Harwas-Napierała i M. Kielar-Turska, UJ); temat konferencji: Drogi rozwoju człowieka w świecie współczesnych wartości;
– organizacja Kolokwiów Psychologicznych – corocznych konferencji naukowych przygotowywanych przez Komitet Psychologii PAN. Wystąpienia z tych spotkań były drukowane w monograficznych rocznikach, wydawanych przez Komitet Psychologii PAN.

Zespół poznańskich kognitywistów także podejmuje znaczące działania o charakterze konferencyjnym. Do najważniejszych należy zaliczyć:

– „Inquisitive Semantics meets Inferential Erotetic Logic”, Poznań, 18–19 kwietnia 2013 r.;
– „Logic and Cognition”, Poznań, 17–19 maja 2012 r.;
– „SemDial 2010. 14th Workshop on the Semantics and Pragmatics of Dialogue”, Poznań 16–18 czerwca 2010 r.;

a także cykliczne ogólnopolskie konferencje kognitywistyczne:
– „Poznańskie Kolokwia Kognitywistyczne” (pięć edycji, 2005–2011);
– „Poznańskie Forum Kognitywistyczne” (dziesięć edycji, od 2006 r.);
– „Pojęcia – Myślenie – Informacja” (osiem edycji, od 2009 r.).

Konferencje zorganizowane w Instytucie Psychologii

Najważniejsze publikacje

Cechą szczególną działalności naukowej i dydaktycznej psychologów z naszego Instytutu są liczne inicjatywy wydawnicze, które wykraczają poza lokalne środowisko poznańskie i włączają w poznańskie projekty psychologów z innych ośrodków akademickich.

W Instytucie od lat redagowane są trzy serie wydawnicze wychodzące w znanych ogólnopolskich wydawnictwach naukowych: PWN i Scholar (ramki: 2, 3, 4). Publikują w nich nie tylko pracownicy naszego Instytutu.

Drugą rozpoznawalną w kraju specjalnością Instytutu są autorskie podręczniki akademickie.

W Instytucie podtrzymywana jest przez Helenę Sęk tradycja przygotowywania kolejnych wersji podstawowego w psychologii klinicznej podręcznika akademickiego. Pierwszym w Polsce był opracowany pod redakcją Andrzeja Lewickiego, wydany przez PWN w 1967 r. podręcznik Psychologia kliniczna. W 1991 r. H. Sęk przygotowała, wspólnie z pracownikami Instytutu (J. Brzeziński, W. Domachowski, S. Kowalik, W. Poznaniak), nowy, ale nawiązujący do pracy A. Lewickiego, podręcznik Społeczna psychologia kliniczna, wydany przez Wyd. Naukowe PWN. Podręcznik ten cieszy się uznaniem zarówno w środowisku psychologów klinicznych, jak i wśród studentów (czego dowodem są wznowienia – ostatnie w 2014 r.).

Kolejna, mocno rozbudowana i z udziałem – jak pisała we Wstępie redaktor naukowa H. Sęk – autorów „ze wszystkich psychologicznych środowisk uniwersyteckich, specjalizujących się w różnych obszarach psychologii klinicznej i uznanych za specjalistów w swoich dziedzinach” dwutomowa praca pt. Psychologia kliniczna została wydana przez Wyd. Naukowe PWN w 2005 r. (ostatnie wznowienie w 2014 r.).

Aktualnie trwają prace nad najnowszą wersją podręcznika pt. Psychologia kliniczna pod redakcją L. Cierpiałkowskiej i H. Sęk. Podręcznik przygotowywany jest w Zakładzie Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej naszego Instytutu i będzie wydany, tak jak poprzednie, przez Wyd. Naukowe PWN. Jego współautorami są specjaliści ze wszystkich liczących się ośrodków psychologii klinicznej w kraju. L. Cierpiałkowska jest także autorką ważnej w polskim piśmiennictwie klinicznym pozycji: Psychopatologia, a H. Sęk jest współautorką (z Ireną Heszen z SWPS) pierwszego polskiego podręcznika akademickiego z psychologii zdrowia, wydanego przez Wyd. Naukowe PWN: Psychologia zdrowia (2007).

Kolejną specjalnością Instytutu są podręczniki akademickie z zakresu metodologii, diagnostyki psychologicznej i psychometrii.

Z zakresu metodologii warto wymienić następujące pozycje: J. Brzezińskiego Metodologię badań psychologicznych, która doczekała się łącznie aż 14 wydań i dodruków (Wyd. Naukowe PWN, 1996); pierwszy w Polsce podręcznik planowania eksperymentów psychologicznych według statystycznego modelu ANOVA J. Brzezińskiego i R. Stachowskiego Zastosowanie analizy wariancji w eksperymentalnych badaniach psychologicznych (Wyd. Naukowe PWN, 1981, 1984); E. Hornowskiej Operacjonalizacja wielkości psychologicznych. Założenia – struktura – konsekwencje (Ossolineum, 1989); M. Gaula Idealizacyjne modele poznania naukowego w psychologii (Wyd. Naukowe PWN, 1990); M. Zakrzewskiej Analiza czynnikowa w budowaniu i sprawdzaniu modeli psychologicznych (Wyd. Naukowe UAM, 1994).

Z inicjatywy i pod redakcją naukową J. Brzezińskiego Wyd. Naukowe PWN wydało tłumaczenia na język polski dwóch podstawowych podręczników akademickich ze statystyki, adresowanych do studentów psychologii i pedagogiki. Oba tytuły cieszą się uznaniem w świecie psychologicznym. Są to: G.A. Ferguson, Y. Takane, Analiza statystyczna w psychologii i pedagogice (1989, wyd. 1; tłum. M. Zagrodzki) oraz B.M. King, E.W. Minium, Statystyka w psychologii i pedagogice (2009, wyd. 1; tłum. M. Zakrzewska z naszego Instytutu).

Psychometria i diagnostyka psychologiczna od lat były domeną naszego Instytutu. Chcemy przywołać podręczniki: E. Hornowskiej Testy psychologiczne. Teoria i praktyka oraz W.J. Paluchowskiego Diagnoza psychologiczna. Podejście ilościowe i jakościowe i tego samego autora Diagnoza psychologiczna. Proces – narzędzia – standardy (Wyd. Akademickie i Profesjonalne, 2001). Duże znaczenie dla popularyzacji naukowo ugruntowanego podejścia do metody testów psychologicznych miały dwie publikacje: wydanie, z inicjatywy J. Brzezińskiego i E. Hornowskiej (autorka przekładu), przez GWP tłumaczenia podstawowego zestawu standardów obowiązujących osoby konstruujące i stosujące testy psychologiczne oraz interpretujące ich wyniki: Standardy dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice (2007), a także zbiór przekładów klasycznych światowych artykułów z zakresu psychometrii: J. Brzeziński (red.), Trafność i rzetelność testów psychologicznych. Wybór tekstów, tłum. E. Hornowska i M. Zakrzewska (2005).

Anna Suchańska wydała w 2007 r. w Wyd. Akademickich i Profesjonalnych podręcznik akademicki poświęcony metodzie ważnej w pracy diagnostycznej psychologa (zwłaszcza klinicznego): Rozmowa i obserwacja w diagnozie psychologicznej.

Mocną stroną naszego dorobku jest też kilkanaście prac zbiorowych poświęconych tej problematyce, które zostały przygotowane przez pracowników Instytutu.

Wspomniano już  o przygotowywanym przez M. Tyszkową (we współautorstwie z M. Przetacznik-Gierowską) i wydanym po śmierci autorek przez Wyd. Naukowe PWN nowatorskim podręczniku Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne (1996). przygotowanie i zredagowanie dwóch kolejnych tomów:Psychologia rozwoju człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka (2002, tom 2) oraz Psychologia rozwoju człowieka. Rozwój funkcji psychicznych (2003, tom 3)powierzono B. Harwas-Napierale i J. Trempale:.

W 2000 r. ukazał się cieszący się dużym zainteresowaniem w środowisku nie tylko psychologów podręcznik akademicki dotyczący problematyki rozwoju psychicznego człowieka – ujmujący tematykę rozwoju w perspektywie psychologii społecznej autorstwa A.I. Brzezińskiej Społeczna psychologia rozwoju. Dużą popularnością cieszy się wieloautorska praca pod redakcją A.I. Brzezińskiej Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa (GWP, 2005).

Od czasu wydania dziś już przestarzałej (zwłaszcza w części „polskiej”) i praktycznie niedostępnej monografii Józefa Pietera (1904–1989) pt. Historia psychologii w zarysie (Katowice, wyd. 1 w 1958; ostatnie wydanie w PWN, pt. Historia psychologii w 1976 r.) nie mieliśmy nowoczesnego (i uwzględniającego współczesny stan badań, w tym odnoszących się do polskiej psychologii) podręcznika akademickiego z tej tematyki. Dopiero R. Stachowski wydał w 2000 r. Historię współczesnej myśli psychologicznej. Od Wundta do czasów najnowszych. Dziś R. Stachowski jest najlepszym polskim specjalistą z historii myśli psychologicznej.

W ośrodku poznańskim zainicjowano wydanie pierwszego podręcznika etyki zawodowej psychologa. Inicjatywa ta była o tyle ważna, że tematyka etyki postępowania psychologa jest według standardów PKA i UKA obowiązkowo wykładana na polskich uniwersytetach kształcących przyszłych psychologów. Etyka zawodu psychologa została napisana przez czterech autorów: J. Brzezińskiego, s. Barbarę Chyrowicz (etyk z KUL), W. Poznaniaka (do 2013 r. w Instytucie Psychologii UAM, aktualnie: SWPS) i Małgorzatę Toeplitz-Winiewską (UW), a wydana przez Wyd. Naukowe PWN (2008).

Redakcja czasopism

Wspominano już o wychodzącym w okresie przedwojennym „Kwartalniku Psychologicznym” (założyciel i redaktor naczelny Stefan Błachowski), który został zamknięty zaraz po powojennym wznowieniu. Niezrażony tym Profesor założył w 1952 r. kolejne – tym razem z pełnym sukcesem – czasopismo psychologiczne, naukowy organ największej polskiej psychologicznej organizacji naukowo-zawodowej, Polskiego Towarzystwa Psychologicznego: „Przegląd Psychologiczny” (został jego pierwszym redaktorem naczelnym, funkcję tę pełnił aż do przejścia na emeryturę w 1962 r.). Przez wiele lat było to najważniejsze polskie psychologiczne czasopismo naukowe. Pierwsze lata nie były łatwe. Dość powiedzieć, że w 1952 r. ukazuje się nr 1, ale na nr 2 trzeba było czekać aż do przełomu październikowego 1956 r. – ukazał się on dopiero w… 1958 r.

Po Stefanie Błachowskim redakcję objął Bolesław Hornowski (1962–1973). Kolejnym redaktorem naczelnym został psycholog społeczny Czesław Matusewicz (1974–1979), a po jego zatrudnieniu w Warszawie funkcję tę przejął Ryszard Stachowski, W latach 1991–1994 redaktorem naczelnym był Augustyn Bańka. Po 1994 r. Instytut Psychologii „stracił” to czasopismo z długą poznańską tradycją. Kolejni redaktorzy naczelni to Bogdan Wojciszke, absolwent UAM i przez kilka lat pracownik Instytutu Psychologii UAM, oraz Andrzej Sękowski z Instytutu Psychologii KUL, który kieruje pismem do dziś.

W 1995 r. grupa pracowników Instytutu Psychologii UAM powołała nowe czasopismo naukowe pod nazwą „Czasopismo Psychologiczne”, którego siedzibą był nasz Instytut. W grupie tej znaleźli się profesorowie z naszego Instytutu: A. Bańka (który podjął się funkcji, pełnionej do dziś, redaktora naczelnego; aktualnie pracownik SWPS – Wydział Zamiejscowy w Katowicach), A.I. Brzezińska, J. Brzeziński, S. Kowalik (aktualnie pracownik AWF w Poznaniu), T. Maruszewski (aktualnie pracownik SWPS – Wydział Zamiejscowy w Sopocie), H. Sęk (aktualnie profesor senior Instytutu Psychologii UAM). Wydawcą (we współpracy z naszym Instytutem) jest Stowarzyszenie Psychologia i Architektura (z siedzibą w Poznaniu).

W 1976 r. filozof prof. Leszek Nowak (1943–2009) w Instytucie Filozofii UAM założył (i został jego redaktorem naczelnym) rocznik „Poznańskie Studia z Filozofii Nauki”. W 1985 r. redaktorem naczelnym został Jerzy Brzeziński, a od 1993 r. redaktorami naczelnymi są profesorowie: J. Brzeziński i L. Nowak. W 1994 r. rocznik zmienia tytuł na „Poznańskie Studia z Filozofii Humanistyki”. W 2013 r. redakcja wróciła do pierwotnego tytułu: „Poznańskie Studia z Filozofii Nauki”, a czasopismo wychodzi jako półrocznik. Jego redaktorami naczelnymi zostają profesorowie J. Brzeziński i K. Łastowski (z naszego Instytutu). Siedzibą redakcji jest Instytut Psychologii UAM.

Należy wymienić jeszcze serię wydawniczą, zainicjowaną w 1975 r. przez L. Nowaka (Instytut Filozofii UAM) i wydawaną w Amsterdamie i Nowym Jorku: „Poznań Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities” (Rodopi). Po śmierci L. Nowaka w 2009 r. redaktorem naczelnym serii zostaje Katarzyna Paprzycka (UW). Członkami redakcji są trzej pracownicy naszego Instytutu: J. Brzeziński, A. Klawiter i K. Łastowski. Do dziś ukazało się 101 tomów. Pierwsi dwaj, sami bądź we współpracy z innymi filozofami i psychologami z Polski, Niemiec, Holandii i Włoch, zredagowali 10 tomów:

Od 2004 r. redaktorem naczelnym kwartalnika „Nauka” wydawanego przez Polską Akademię Nauk jest J. Brzeziński.

Najmłodszym – bo zarejestrowanym 17 września 2014 r. przez Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział I Cywilny – czasopismem stworzonym w Instytucie jest internetowe czasopismo założone i redagowane przez W.J. Paluchowskiego „Testy psychologiczne w praktyce i badaniach”. Oto jego krótka charakterystyka:

Pismo adresowane jest do psychologów pracujących w praktyce oraz do środowisk akademickich, studentów, a także przedstawicieli dyscyplin pokrewnych. Celem głównym pisma jest informowanie o wykorzystywanych w badaniach na rzecz prac magisterskich testach psychologicznych oraz o publikowanych pracach dotyczących teoretycznych i aplikacyjnych problemów diagnozowania psychologicznego w różnych obszarach (zdrowia, choroby, selekcji, orzecznictwa). Czasopismo prezentuje także aktualną wiedzę o diagnozowaniu, stanowiąc uzupełnienie publikacji podręcznikowych. Promuje dobre obyczaje w obszarze diagnozowania, zwracając uwagę na prawne i etyczne aspekty diagnozy psychologicznej. Pismo może być też forum wymiany myśli i doświadczeń dotyczących psychologicznej praktyki związanej z diagnozowaniem.

Kształcenie

W latach 2009–2012 Instytut Psychologii UAM, jako jedyny partner z Polski, brał udział w projekcie EUROPLAT. Osobami czynnie zaangażowanymi w program były: Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Julita Wojciechowska i Joanna Matejczuk. Głównym celem projektu było budowanie sieci współpracy, skoncentrowanej na podniesieniu jakości kształcenia w zakresie psychologii na uniwersytetach europejskich, ze szczególnym uwzględnieniem następującej tematyki: innowacje w nauczaniu psychologii (2010), zatrudnianie absolwentów psychologii (2011), kontrola jakości kształcenia (2012). Instytut Psychologii brał udział w trzech konferencjach (Edynburg 2010, Stambuł 2011, Wilno 2012), realizując przydzielone zadania polegające m.in. na przedstawianiu różnych kwestii dotyczących nauczania psychologii w Polsce i w Instytucie Psychologii UAM oraz na upowszechnianiu informacji na temat projektu w Polsce (strona internetowa i rozsyłanie newsletterów), udział w sondażach, przygotowywanie dokumentów (np. o innowacjach w nauczaniu psychologii, o studiach doktoranckich).

Studia magisterskie

Zgodnie z aktualnym (z października 2014 r.) rozporządzeniem MNiSW studia psychologiczne mogą być prowadzone bądź jako jednolite studia magisterskie (i tylko tak jeszcze do niedawna można je było prowadzić), bądź w systemie bolońskim – jako studia dwustopniowe (I stopnia – 3 lata: licencjat plus II stopnia – 2 lata: magisterium). Nasz uniwersytet, podobnie jak inne duże uniwersytety, prowadzi jedynie studia jednolite. Ale i tak liczba ośrodków, które prowadzą studia magisterskie z psychologii, jest bardzo duża i przekracza, naszym zdaniem, możliwości kadrowe środowiska psychologów. To zaś skutkuje zaniżaniem poziomu tych studiów. W miejsce wysokiej jakości pojawia się bylejakość. Dla orientacji przygotowaliśmy mapę studiów psychologicznych (tylko magisterskich) w Polsce według stanu na rok 2014 – z podziałem na uczelnie publiczne i niepubliczne.

Psychologia

Studia na kierunku Psychologia prowadzone są na UAM w formie jednolitych pięcioletnich studiów magisterskich o profilu ogólnoakademickim, w dwóch trybach: stacjonarnym i niestacjonarnym.

Na kierunku Psychologia studenci początkowo uczą się przedmiotów obligatoryjnych, obejmujących m.in. psychologię ogólną, metodologię badań, diagnozę psychologiczną, psychometrię, interwencję oraz przedmioty dodatkowe. W kolejnych semestrach studenci wybierają indywidualną ścieżkę psychologii stosowanych:

– psychologia edukacji,
– psychologia kliniczna człowieka dorosłego,
– psychologia pracy i organizacji,
– psychologia społeczna.

Studenci kończą studia z dwiema szczegółowymi specjalizacjami w zakresie dwóch powyższych psychologii stosowanych. Jednym z ostatnich wykładów jest Etyka zawodu psychologa. Student pisze w dwóch ostatnich latach empiryczną pracę magisterską, a w trakcie studiów uczestniczy w około 200 godzinach ćwiczeń terenowych w różnych placówkach i instytucjach.

Absolwenci psychologii uzyskują gruntowną wiedzę z zakresu:

– psychologii ogólnej (poznawczej, emocji i motywacji, osobowości, różnic indywidualnych, społecznej i psychologii rozwoju),
– metodologii badań (metodologii ze statystyką, psychometrii i diagnozy psychologicznej),
– biologicznych mechanizmów zachowania i psychopatologii.

Ponadto zdobywają umiejętności wymagane do prowadzenia działań w zakresie: udzielania wsparcia w sytuacjach krytycznych, prewencji i profilaktyki patologii społecznej, negocjacji, mediacji i rozwiązywania konfliktów międzygrupowych oraz badań selekcyjnych.

W efekcie absolwent psychologii jest przygotowany (teoretycznie i praktycznie) do samodzielnego i zespołowego prowadzenia badań naukowych i diagnostycznych, a także do udzielania pomocy psychologicznej w rozwiązywaniu problemów pojawiających się w różnych obszarach życia pojedynczych osób i grup społecznych. W zależności od ukończonej specjalizacji zna on podstawy teoretyczne wybranej dziedziny psychologii stosowanej, potrafi krytycznie odnieść się do badań klasycznych i współczesnych oraz posiada podstawowe umiejętności diagnostyczne, a także umiejętności pomagania w wybranym przez siebie obszarze wiedzy stosowanej. Absolwent psychologii ma też ukształtowaną świadomość etyczną w stopniu, który zapewnia odpowiedzialne wykonywanie zawodu psychologa, należącego do grupy zawodów zaufania publicznego.

Kierunek Psychologia posiada także aktualną akredytację (jako jeden z czterech kierunków psychologii, które poddały się tej procedurze, przeprowadzanej wedle nowych zasad wypracowanych przez zespół ekspertów w 2010 r.) przyznaną przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną (UKA) w czerwcu 2011 r. na okres pięciu lat (do 2016 r.). Ocena UKA była dokonana na czterech wymiarach (w skali: A – wyróżniająca, B – dobra, C – zadowalająca, D –niezadowalająca):

– kadra naukowo-dydaktyczna – A (w stopniu wyróżniającym),
– proces kształcenia – A (w stopniu wyróżniającym),
– infrastruktura dydaktyczna – B (w stopniu dobrym),
– wewnętrzny system zapewniania jakości – A (w stopniu wyróżniającym).

Standardy UKA dla kierunku Psychologia były przygotowane przez zespół ekspertów UKA, który pracował pod kierunkiem J. Brzezińskiego.

W skali krajowej znaczące jest to, że właśnie w ośrodku poznańskim koordynowane były prace ogólnopolskiego zespołu pracującego nad standardami Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej, odnoszącymi się do kierunku studiów Kognitywistyka. Zespół pracował w składzie: prof. A. Klawiter (UAM), przewodniczący; członkowie: prof. Józef Bremer (Akademia Ignatianum i UJ), prof. Piotr Francuz (KUL), prof. Zbysław Muszyński (UMCS), prof. Robert Piłat (IFiS PAN), prof. Andrzej Wiśniewski (UAM) i prof. Urszula Żegleń (UMK).

Jednolite pięcioletnie magisterskie studia z psychologii prowadzone na Wydziale Nauk Społecznych (Instytut Psychologii) uzyskały pozytywną ocenę programową przyznaną przez Polską Komisję Akredytacyjną (PKA) w 2010 r. Następna ocena przewidziana jest w roku akademickim 2015/2016. Wydział, na którym zlokalizowany jest nasz Instytut, uzyskał także pozytywną ocenę instytucjonalną wystawioną przez PKA w 2013 r.

Informacje na temat szczegółowej organizacji studiów, sylabusy do poszczególnych zajęć oraz plany zajęć dostępne są na stronie internetowej Instytutu.

Kognitywistyka

W 2005 r. w Instytucie Psychologii powołane zostały – decyzją Państwowej Komisji Akredytacyjnej – jednolite pięcioletnie studia magisterskie z kognitywistyki. Wówczas, i jeszcze przez kilka lat, były to nie tylko jedyne jednolite studia magisterskie na tym nowoczesnym kierunku (ma on swoje odpowiedniki na czołowych uniwersytetach amerykańskich i europejskich), ale jedyne w Polsce w ogóle. Ich ojcami założycielami byli: filozofowie: Andrzej Wiśniewski i Andrzej Klawiter, biolog i filozof Krzysztof Łastowski oraz psycholog i metodolog Jerzy Brzeziński. Profesorowie Wiśniewski i Klawiter kierowali kolejno najpierw Pracownią (utworzoną w IP również w 2005 r.), a następnie Zakładem Logiki i Kognitywistyki. Od kilku lat Zakładem kieruje przedstawiciel nowego pokolenia kognitywistów, Mariusz Urbański. Wraz z pełnomocnikiem dyrektora Instytutu ds. studiów kognitywistycznych, Pawłem Łupkowskim, czuwają oni nad programem kształcenia kognitywistów oraz sprawnym przebiegiem studiów.

Rozwój kognitywistyki stymulowany jest przez potrzeby współczesnych społeczeństw opartych na wiedzy, nowoczesnych środkach komunikacji i elastycznych formach organizacji, mających zapewnić równoprawne uczestnictwo w życiu społecznym jak największej liczbie obywateli. Nauki o poznaniu i komunikacji społecznej z jednej strony dostarczają wiedzy o funkcjonowaniu ludzkiego systemu poznawczego i mechanizmach porozumiewania się między ludźmi, z drugiej zaś – poprzez swoje zastosowania praktyczne – przyczyniają się do usprawnienia poznającego umysłu oraz społecznych mechanizmów porozumiewania się.

Program poznańskiej kognitywistyki w zakresie działalności badawczej i dydaktycznej oparty został na trzech filarach. Pierwszy z nich to neuronauka, ponieważ bez nowoczesnych metod neuroobrazowania trudno dziś mówić o rzetelnie uprawianej nauce o umyśle. Drugi to logika w zastosowaniach kognitywistycznych, sztuczna inteligencja i teoria rozumowań, dziedziny, które w ostatnich latach rozwijają się niezwykle dynamicznie. Wreszcie trzeci to problematyka świadomości, rozpoznawania narzędzi i percepcji użyteczności, szczególnie popularna wśród tych studentów, którzy swoją przyszłość wiążą z działalnością pozaakademicką. Wspólną bazą dla tych filarów są osiągnięcia poznańskiego ośrodka psychologicznego. Afiliowanie poznańskiej kognitywistyki przy Instytucie Psychologii zapewniło stabilność, niezbędną dla intensywnego rozwoju ośrodka, oraz wiarygodność zarówno wobec naszych partnerów naukowych, jak i wobec kandydatów na studia i studentów.

Studia kognitywistyczne uzyskały w 2013 r. akredytację Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. W swoim raporcie zespół oceniający UKA stwierdził, że studia te spełniają w stopniu wyróżniającym, czyli najwyższym możliwym, ogólne wymogi w zakresie wszystkich czterech ocenianych aspektów (kadra naukowo-dydaktyczna, proces kształcenia, infrastruktura, wewnętrzny system zapewniania jakości kształcenia). W ten sam sposób zostało ocenione spełnianie szczegółowych wymagań określonych przez standardy akredytacji dla kierunku Kognitywistyka.

Studia podyplomowe

W 2012 r. Instytut Psychologii uzyskał akredytację i został wpisany przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie na listę jednostek szkolących w dziedzinie: psychologia kliniczna. Celem tych specjalistycznych studiów podyplomowych jest podnoszenie kwalifikacji magistrów psychologii pracujących w różnych placówkach leczenia i ochrony zdrowia psychicznego w zakresie diagnozy klinicznej i szeroko rozumianej pomocy psychologicznej. Kształcenie odbywa się nie tylko w Instytucie Psychologii UAM, ale także w stacjonarnych i ambulatoryjnych placówkach zdrowia publicznego, pod opieką i we współpracy z zatrudnionymi tam psychologami klinicznymi. Staże kierunkowe w placówkach medycznych są prowadzone zgodnie z programem specjalizacji w psychologii klinicznej określonym przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie.

Studia podyplomowe odbywają się w trybie 4-letnim – dwa pierwsze lata to blok podstawowy, dwa kolejne – to blok specjalistyczny, który obejmuje cztery ścieżki specjalizacyjne: psychologia kliniczna zaburzeń psychicznych, psychologia chorób somatycznych, neuropsychologia kliniczna oraz psychologia kliniczna dzieci i młodzieży. Słuchacz realizuje jedną z wybranych ścieżek specjalizacyjnych. Obecnie (2014/2015) studia podyplomowe ze specjalizacji z psychologii klinicznej odbywa 50 słuchaczy z całej Polski. Kierownikiem merytorycznym studium jest Lidia Cierpiałkowska.

W Instytucie funkcjonują Studia Podyplomowe Przygotowania Pedagogicznego dla Psychologów oraz Kurs Dokształcający w Zakresie Przygotowania Pedagogicznego dla Studentów Psychologii. Pierwszy kurs został zorganizowany w roku akademickim 2002/2003 przez A.I. Brzezińską, która była jego kierownikiem do roku akademickiego 2005/2006. Potem kierowali nim krótko (2006/2007) Piotr Wiliński – dyrektor Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 2 w Poznaniu oraz Julita Wojciechowska (2007/2008). Od 2008 r. do dzisiaj obiema strukturami kieruje z powodzeniem Karolina Appelt.

Jest to wartościowa i ciesząca się sporym zainteresowaniem oferta dydaktyczna, która istotnie poszerza możliwości zatrudnienia naszych absolwentów.

Trzeba zauważyć, że akredytacja CMKP jest wyróżnieniem zarówno dla Instytutu Psychologii, jak i dla całego Uniwersytetu, ponieważ w Polsce są zaledwie dwadzieścia dwie akredytowane placówki szkolące specjalistów w zakresie psychologii klinicznej (a wśród nich tylko dwie uczelnie publiczne).

Studia doktoranckie

Instytut Psychologii posiada pełne uprawnienia do nadawania stopni naukowych: doktora nauk społecznych w dyscyplinie psychologia i doktora habilitowanego w tym samym zakresie. Od 2009 r. posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dziedzinie nauk społecznych w zakresie nauk o poznaniu i komunikacji społecznej. Od 2012 r. posiada również uprawnienia do nadawania stopnia doktora habilitowanego w tej samej dziedzinie i dyscyplinie, przeniesione z poziomu Rady Wydziału Nauk Społecznych. Spełnia zatem wszelkie warunki, jakie stawia nasza uczelnia jednostkom podstawowym – wydziałom. Pochodną tych drugich uprawnień jest możliwość samodzielnego prowadzenia studium doktoranckiego, z czego, rzecz jasna, Instytut korzysta.

W Instytucie funkcjonuje samodzielne studium doktoranckie (kierownik: Adam Putko). W jego ramach prowadzone są studia III stopnia z psychologii oraz z nauk o poznaniu i komunikacji społecznej (kognitywistyki). Oferta w zakresie aktualnie prowadzonych studiów podyplomowych znajduje się na naszej stronie internetowej.

Wydział Nauk Społecznych, na którym zlokalizowany jest nasz Instytut, uzyskał w ostatniej parametryzacji (a także w poprzednich) przeprowadzonej przez Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych (KEJN) kategorię A.

Koła naukowe

Nasi studenci, zainteresowani aktywnym uczestnictwem w życiu naukowym (udział w prowadzeniu badań oraz w konferencjach naukowych) mogą skorzystać z bardzo bogatej – i z roku na rok różnicowanej – oferty kół naukowych. W ostatnich latach w Instytucie działały (lub działają) następujące koła naukowe:

– 2004: Koło Naukowe Psychologia Kultury, opiekun naukowy: Andrzej Pankalla. Zajmuje się organizacją spotkań dyskusyjnych, prowadzi badania z wykorzystaniem metody analizy konotacyjnej. W 2013 r. członkowie koła uczestniczyli w konferencji naukowej „Duchowość a terapia”, zorganizowanej przez Uniwersytet Jagielloński;

– 2005: Koło Naukowe Psychologii Płci, opiekun naukowy: Katarzyna Adamczyk. Koło zajmuje się realizacją projektów badawczych dotyczących satysfakcji ze związku małżeńskiego i organizacją konferencji poświęconych problematyce płci, m.in. cykliczna konferencja „Płeć – między ciałem, umysłem i społeczeństwem”. Dotąd zorganizowano 13 konferencji (kolejna w kwietniu 2015 r.). Planowane są badania nad kompetencjami społecznymi w kontaktach z płcią przeciwną;

– 2006–2013: Koło Nauk o Poznaniu i Komunikacji, opiekun naukowy Paweł Łupkowski. Koło współorganizowało (członkowie koła występowali jako prelegenci) konferencje cykliczne: „Poznańskie Forum Kognitywistyczne” oraz „Pojęcia – Myślenie – Informacja”. W latach 2007–2014 opublikowano online osiem tomów pokonferencyjnych pt. Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty pokonferencyjne (nr 1–8);

– 2007: Koło Naukowe Animacja Społeczności Lokalnych, opiekun naukowy: Agnieszka Rosińska. Koło uczestniczyło w konferencji „Forum Lokalne Fundacji UAM dla NGO i sektora publicznego”. Realizowało zadania na rzecz stowarzyszenia studencko-absolwenckiego Fabryka Młodych Profesjonalistów, Fundacji UAM i Poznańskich Młodzieżowych Domów Kultury. Współpracuje z Fundacją „Partnerstwo Dorzecze Słupi”, „Centrum Bukowska” i Wielkopolską Radą Koordynacyjną – Związek Organizacji Pozarządowych. Planowane jest nawiązanie współpracy przy tworzeniu wniosków o dofinansowanie projektu sieciującego NGO i instytucje sektora publicznego w wybranych dzielnicach Poznania;

– 2007: Koło Naukowe Psychologii Zdrowia i Psychologii Pozytywnej, opiekun naukowy: Łukasz Kaczmarek. Członkowie koła uczestniczą w pracach Laboratorium Psychofizjologii Zdrowia, zapoznając się z metodami badań psychofizjologicznych nad czynnikami choroby niedokrwiennej serca oraz badań w obszarze emocji. Członkowie koła prowadzą również badania nad dobrostanem, a wyniki badań przedstawiają na konferencjach międzynarodowych. Współpracują z George Mason University w USA;

– 2007: Koło Naukowe Zarządzanie Zasobami Ludzkimi, opiekunowie naukowi: Teresa Chirkowska-Smolak i Jarosław Grobelny. Członkowie koła publikowali efekty swoich prac w czasopiśmie „Zarządzanie Zasobami Ludzkimi” oraz uczestniczyli w ogólnopolskich konferencjach naukowych, prezentując referaty na temat doboru personelu. W latach 2007–2010 koło organizowało konferencje naukowe „Student na rynku pracy”. Na 2015 r. planowana jest kolejna konferencja podejmująca tę tematykę. Uczestnicy koła realizowali badania na zlecenie firm Volkswagen Polska i Panopa SA;

– 2009: Koło Naukowe Bliżej Neuropsychologii, opiekun naukowy: Sławomir Jabłoński. Koło zajmuje się organizacją spotkań seminaryjnych poświęconych neuropsychologii klinicznej, w tym kwestiom wskaźników procesów psychicznych w zapisie EEG oraz roli funkcji wykonawczych w czytaniu i pisaniu. Członkowie uczestniczą w szkoleniach i konferencjach naukowych oraz prowadzą spotkania wykładowo-warsztatowe z uczniami szkół średnich, popularyzujące wiedzę psychologiczną;

– 2009: Koło Naukowe Psychologia i Design, opiekun naukowy: doktorantka Małgorzata Kisielewska. Koło zajmuje się badaniami dotyczącymi funkcjonowania seniorów w przestrzeni miejskiej. Członkowie koła publikują wyniki swoich prac (m.in. „Gerontologia Polska”), uczestniczą w konferencjach. Koło współpracuje z Grupą Roboczą Open Design (Politechnika Poznańska) oraz z Kontenerem Art Poznań w zakresie organizacji warsztatów nt. projektowania. Przygotowywany jest projekt badawczy, dotyczący ewaluacji przestrzeni nowego dworca PKP w Poznaniu (www.psychologiaidesign.blogspot.se/);

– 2010: Grupa Robocza Inżynierii Kognitywistycznej (GRIK), opiekun naukowy: Paweł Łupkowski. Koło skupia studentów zainteresowanych stykiem kognitywistyki i robotyki/informatyki. Członkowie koła prezentują swoje dokonania na konferencjach (m.in. „Poznańskie Forum Kognitywistyczne”, „Pojęcia – Myślenie – Informacja”, Psychologiczna Konferencja Młodych Naukowców „Burza Mózgów 2014”, „Inteligentni inteligentni”. Roboty tworzone przez członków koła regularnie zgłaszane są do konkursów, takich jak: „Pozrobot”, „Krakrobot”, „EastRobo”. W 2012 r. koło GRIK wygrało konkurs na projekt naukowy w ramach Kongresu Kół Naukowych UAM i otrzymało grant Rektora UAM (7 tys. zł) na realizację projektu „Pracownia Neurobotyki Kognitywnej na WNS UAM”. Obok działalności naukowej prowadzona jest działalność dydaktyczna – głównie warsztaty budowania i programowania robotów (www.amu.edu.pl/~grik);

– 2011: Studenckie Koło Ugruntowywania Teorii w Eksperymentach Kognitywistycznych (SKUTEK), opiekun naukowy: Łukasz Przybylski. Cele koła to zdobywanie i upowszechnianie wiedzy i umiejętności umożliwiających aktywny udział w zespołowej oraz samodzielnej pracy nad projektami badawczymi, udział w kształceniu przyszłej kadry pracowników naukowych, popularyzacja wiedzy na temat kognitywistyki, także w społeczności pozaakademickiej, odkrywanie innowacyjnych metod wykorzystywania wiedzy naukowej w biznesie. Członkowie koła brali m.in. udział w pracach zespołu eksperckiego UAM i PP, który na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego opracował plan modernizacji sieci informacyjnej i infrastruktury dworców na linii kolejowej Poznań – Wągrowiec (badania terenowe z zakresu uniwersalnego projektowania i information design) oraz w organizacji happeningów kognitywistycznych podczas dwóch ostatnich zjazdów Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego. Członkowie koła angażują się w wiele inicjatyw edukacyjnych, takich jak: Noc Kognitywistyki, Kolorowy Uniwersytet, AMUL (www.skutek.amu.edu.pl/). Od 2014 r. koło organizuje kolejne edycje Poznańskiego Forum Kognity-
wistycznego;

– 2011: Koło Naukowe Psychologii Religii, opiekun naukowy: Andrzej Pankalla. Uczestnicy przeprowadzili badania nt. Umysł i dusza. Wyniki publikują w czasopismach i pracach zbiorowych. Uczestniczą w konferencjach poruszających problematykę religijności i duchowości człowieka, sami organizują konferencje. Koło przygotowuje też cykle wykładów eksperckich i wieczory filmowe połączone z omówieniem filmu i dyskusją. Do koła należy wielu studentów innych kierunków, m.in. kulturoznawstwa, teologii i kognitywistyki (www.knpr.uam.eccp.pl/);

– 2012: Koło Naukowe Psychologii Społecznej, opiekunowie naukowi: Dariusz Rosiński i doktorant Dariusz Drążkowski. Działalność koncentruje się na prowadzeniu badań m.in. nad zjawiskiem zagrożenia stereotypem. Uczestnicy koła biorą udział w konferencjach naukowych oraz publikują wygłaszane na nich referaty;

– 2013: Koło Naukowe Projektowania i Analiz Narzędzi Psychometrycznych, opiekunowie naukowi: Joanna Urbańska i doktorantka Katarzyna Paluszkiewicz. Realizowany temat badawczy to Młodzi absolwenci studiów wyższych – wyuczona zaradność. Członkowie koła zajmują się opracowaniem narzędzi badawczych, realizują badania terenowe oraz prowadzone za pośrednictwem Internetu. Wynikiem działań jest opracowanie kwestionariuszy: Wyuczonej Zaradności; Posiadania i Realizacji Celów Zawodowych; Sterowności;

– 2013: Koło Naukowe Zaburzenia Odżywiania, opiekunowie naukowi: Beata Ziółkowska i doktorantka Katarzyna Pyrgiel. Uczestnicy koła organizują konferencje oraz w nich uczestniczą, prezentując referaty poświęcone psychologicznym aspektom ciała. Zajmują się organizacją warsztatów we współpracy ze szkołami podstawowymi, gimnazjami, liceami oraz z Ogólnopolskim Centrum Zaburzeń Odżywiania. Publikują swoje artykuły na stronie Centrum. Uczestniczą w szkoleniach dotyczących terapii osób chorujących na zaburzenia odżywiania;

– 2013: Koło Naukowe Zrozumieć Niepełnosprawność Intelektualną, opiekunowie naukowi: Anna I. Brzezińska oraz doktorantki Małgorzata Rękosiewicz i Marta Molińska. Koło współpracuje z AMUL (Aktywnym Małym Uniwersytetem Latającym IP UAM) oraz kołem naukowym studentów pedagogiki specjalnej WSE UAM Akademicka Grupa Inicjatyw. Zajmuje się prowadzeniem warsztatów dla uczniów klas integracyjnych w szkołach podstawowych oraz ośrodkach szkolno-wychowawczych. Prowadzi badania w szkołach podstawowych z oddziałami integracyjnymi w ramach projektu „Uwarunkowania powodzenia kształcenia integracyjnego” (zni.edu.pl);

– 2014: Koło Naukowe Psychologia Traumy, opiekun naukowy: Olga Sakson-Obada. Spotkania dotyczą analizy literatury poświęconej zagadnieniom traumy oraz prac nad projektem badań nad efektami traumy interpersonalnej;

– 2014: Koło Naukowe Psychologii LGBT, opiekun naukowy: Jowita Wycisk. Działalność koła to otwarte spotkania dyskusyjne na temat zagadnień rozwojowych, społecznych i klinicznych związanych z homoseksualnością, biseksualnością i transpłciowością, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania osób LGBT w rodzinie i społeczeństwie. Koło przygotowuje projekt badawczy poświęcony tej problematyce.

Studenci psychologii i kognitywistyki publikują artykuły w takich czasopismach naukowych, jak: „Personality and Individual Differences”, anglo- i polskojęzyczna wersja czasopisma „Edukacja”, „Gerontologia Polska”, „Przegląd Seksuologiczny”, „Studia Psychologiczne”, „Studia Edukacyjne”, „Współczesna Onkologia”, „Zarządzenie Zasobami Ludzkimi”. Artykuły naukowe to efekt zaangażowania w realizację grantów badawczych, realizowanych przez pracowników i doktorantów IP oraz działań podejmowanych w ramach kół naukowych. Są to także teksty przygotowane na konferencje i publikowane potem w Internecie (np. Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty pokonferencyjne).

Drugi nurt działalności publikacyjnej to upowszechnianie wiedzy psychologicznej w pracach zbiorowych i czasopismach popularnonaukowych. Rozdziały i artykuły popularnonaukowe najczęściej powstają pod kierunkiem A.I. Brzezińskiej jako efekt pracy studentów w ramach przedmiotu Zdrowie publiczne oraz Wprowadzenie do psychologii edukacji, obligatoryjnych na III roku psychologii. Teksty te, przeznaczone dla dyrektorów placówek oświatowych, nauczycieli i rodziców były publikowane, zwykle w postaci monotematycznego cyklu, w takich czasopismach, jak: „Psychologia w szkole”, „Remedium”, „Wychowanie w Przedszkolu”, „Przed Szkołą”, „Dyrektor Szkoły”.

Współpraca ze środowiskiem i inicjatywy Instytutu

Polskie Stowarzyszenie Studentów i Absolwentów Psychologii

Polskie Stowarzyszenie Studentów i Absolwentów Psychologii (PSSiAP) jest organizacją ogólnopolską, która ma lokalne biura w całej Polsce. To działające w Poznaniu w Instytucie Psychologii powstało w 1997 r. Podstawowym celem Stowarzyszenia jest popularyzacja naukowej wiedzy psychologicznej i – co nie mniej ważne – integracja środowisk studentów i absolwentów psychologii. Ważne jest zwłaszcza podtrzymywanie więzi z absolwentami poznańskiej psychologii. Poznańskim biurem kieruje dynamicznie Paula Borek, studentka (w 2014 r.) III roku psychologii. PSSiAP jest ważną i pożyteczną organizacją, która zasługuje na pełne wsparcie środowiska akademickiego, jako swoista kładka spinająca dwa brzegi rzeki – studiów i pracy zawodowej.

Najważniejsze projekty poznańskiego biura PSSiAP to:

– Bajkowe Spotkania – pierwszy duży projekt biura, który jest organizowany do dziś. Jego celem jest pomoc w walce z chorobą małym pacjentom oddziałów onkologicznych Szpitala Klinicznego im. K. Jonschera w Poznaniu. Najważniejsza działalność wolontariuszy Bajkowych Spotkań sprowadza się do regularnych wizyt u dzieci, czytania im bajek terapeutycznych, rozmów, zabaw i udzielania wsparcia potrzebnego także rodzicom pacjentów. Cały zaś projekt obejmuje wiele działań pobocznych i uzupełniających, takich jak: szkolenia dla wolontariuszy, wykłady, prace warsztatowo-edukacyjne, zbiórki prezentów czy imprezy charytatywne dla dzieci i ich rodziców;
– Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Między psychologią a sztuką” – zrealizowana już w pięciu edycjach (od 2009 r.). Tematem wiodącym każdej z konferencji jest szeroko rozumiana „sztuka w psychologii i psychologia w sztuce” oraz spojrzenie na obie te dziedziny zarówno z perspektywy psychologa, jak i artysty. Obok sesji referatowych ważnym elementem każdej konferencji są zajęcia praktyczne o charakterze warsztatowym, uzupełniające wiedzę przekazywaną przez referentów;
– Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Inteligentni inteligentni” – to druga regularnie organizowana przez poznańskie biuro PSSiAP konferencja. Wykład inauguracyjny, co zasługuje na podkreślenie, na drugiej konferencji wygłosił prof. Jan Strelau;
– cykl szkoleń „Piramida sukcesu” – to projekt darmowych szkoleń z zakresu kompetencji miękkich dla studentów UAM. Warsztaty odbywają się pod okiem profesjonalnych trenerów, którzy współpracują z poznańskim biurem PSSiAP;
– Wielkopolskie Targi Pracy „ps.kariera” – mają poszerzać wiedzę na temat praktycznych aspektów pracy absolwenta Wydziału Nauk Społecznych UAM. Głównym celem projektu jest tworzenie okazji do spotkań studentów i absolwentów z pracodawcami, praktykami, ekspertami od rekrutacji i planowania kariery, przedstawicielami kół naukowych oraz organizacji studenckich. Dodatkowo każdy uczestnik spotkań ma możliwość wzięcia udziału w tematycznych szkoleniach z zakresu planowania i realizowania swojej ścieżki kariery;
– Mistrzowie psychologii – to jeden z najnowszych projektów, realizowany w poznańskim biurze od 2013 r. Jego celem jest stwarzanie studentom możliwości spotkania ze znanymi profesorami psychologii spoza poznańskiego Instytutu Psychologii, których najczęściej znają tylko z ich podręczników i monografii naukowych. Odbywa się to poprzez organizację otwartych wykładów wygłaszanych przez zaproszonych mistrzów psychologii (do tej pory: D. Doliński, Z. Izdebski, J. Strelau, T. Maruszewski);
– Ogólnopolski Zlot PSSiAP – poznańskie biuro trzykrotnie zorganizowało u siebie zlot członków Stowarzyszenia ze wszystkich regionalnych biur (2010, 2012 i 2014). Na uwagę zasługuje przede wszystkim Jubileuszowy Ogólnopolski Zlot Polskiego Stowarzyszenia Studentów i Absolwentów Psychologii (2012), który rozpoczął się od konferencji pt. „Piętnaście lat (psychologii) minęło jak jeden dzień”. Jej celem była wymiana informacji, uwag i zawodowych doświadczeń w środowisku psychologów.

Fabryka Młodych Profesjonalistów

Założona w 2012 r., czwarta w Polsce i druga w Poznaniu, organizacja typu Junior Enterprise ma na celu wspieranie studentów w zdobywaniu zgodnego z ich zainteresowaniami doświadczenia zawodowego, kreowanie wizerunku studenta i absolwenta Instytutu Psychologii i Wydziału Nauk Społecznych jako młodego profesjonalisty, tworzenie przestrzeni do realizacji własnych pomysłów szkoleniowych w realiach rynku pracy oraz warunków sprzyjających współpracy między UAM a pracodawcami. Oczekiwanym efektem jest postawa proaktywna, czyli umiejętność tworzenia dla siebie miejsca na rynku pracy.

Projekt FMP powstał w trakcie zajęć ze specjalności Animacja społeczności lokalnych, prowadzonej przez Błażeja Smykowskiego i Agnieszkę Rosińską. Inicjatorem projektu była Karolina Giesko, absolwentka psychologii na UAM, obecna koordynatorka Fabryki. Opiekunem naukowym projektu został B. Smykowski.

Nad stroną merytoryczną projektów opracowywanych przez studentów oraz ich przygotowaniem do prowadzenia szkoleń czuwają nauczyciele akademiccy i specjaliści pozaakademiccy. Szkolenia prowadzone są w firmach, szkołach i różnych instytucjach zamawiających dany rodzaj szkolenia. Oferta szkoleń obejmuje problemy: kształcenia i wychowania w różnych etapach rozwoju (od dzieci przez młodzież do dorosłych), uczestnictwa w kulturze i biznesu.

AMUL, czyli Aktywny Mały Uniwersytet Latający

Aktywny Mały Uniwersytet Latający to wyjątkowy projekt edukacyjny, realizowany od października 2013 r., skierowany do dzieci i młodzieży, powstały w Instytucie Psychologii UAM pod kierunkiem prof. A.I. Brzezińskiej. Działania projektu obejmują prowadzenie zajęć dla dzieci i młodzieży z przedszkoli i szkół podstawowych oraz gimnazjów, a także wykłady i warsztaty dla rodziców i dziadków oraz nauczycieli. Zajęcia prowadzą studenci psychologii, wspomagani – jak dotąd – przez doktorantów i studentów kognitywistyki, pedagogiki, biologii, matematyki, teologii oraz filologii: polskiej, czeskiej, serbskiej, chorwackiej, sinologii. Inauguracja projektu miała miejsce 14 października 2013 r. w Szkole Podstawowej im. Jana i Tytusa Działyńskich w podpoznańskich Plewiskach.

Akcje Aktywnego Małego Uniwersytetu Latającego

AMUL odwiedza placówki edukacyjne w małych miejscowościach i wsiach Wielkopolski, które nie mają dostępu do szerokiej oferty dodatkowych zajęć dla uczniów oraz – ze względu na dystans i trudności komunikacyjne – nie korzystają z możliwości oferowanych przez różne instytucje i uczelnie wyższe w dużych miastach. Stąd pomysł, by projekt był „mały” i „latający”. Zróżnicowana tematyka zajęć jest związana z wieloma „szkolnymi” przedmiotami: fizyką, chemią, biologią, matematyką, językami obcymi, ale nie tylko – są to też zajęcia z astronomii czy psychologii, a nawet… kognitywistyki. Z jednej strony zajęcia w ramach AMUL są dość nietypowe, jak na przyzwyczajenia wielu nauczycieli, z drugiej – wykorzystując podstawową wiedzę psychologiczną, wprost wskazują korzyści ze stosowania aktywnych metod pracy opartych na rozmowie i wspólnym wykonywaniu zadań. Jest to realizacja wizji A.I. Brzezińskiej szkoły nie hierarchicznej, lecz opartej na zaufaniu i współpracy, która zawiązuje się między uczniami, nauczycielami, rodzicami i wszystkimi innymi pracownikami szkoły. Szkoły, w której docenia się podmiotowość ucznia i nauczyciela i zachęca do uczenia się razem.

Psychologia wobec wyzwań edukacji

Instytut Psychologii uczestniczy w wymiarze ogólnopolskim i regionalnym w wielu działaniach na rzecz systemu edukacji, podejmując ważne społecznie tematy. Od lat pracownicy Instytutu uczestniczą w konferencjach, seminariach i warsztatach dla dyrektorów placówek oświatowych i nauczycieli. Razem ze studentami przygotowują też różne materiały dla nauczycieli.

W roku szkolnym 2013/2014 podjęto problem gotowości dzieci 6-letnich do rozpoczęcia nauki w klasie I. Przygotowany został kurs e-learningowy we współpracy z redakcją „Charakterów” i „Psychologii w Szkole” (Aleksandra Ratajczyk). Studenci III i IV roku psychologii, głównie ze specjalności psychologia edukacji, wraz z zespołem prof. A.I. Brzezińskiej przygotowali liczne materiały dla nauczycieli na stronę internetową Instytutu – ulotki, plakaty i prezentacje. Opublikowali też dwie obszerne monografie dla nauczycieli nauczania początkowego:

– A.I. Brzezińska, J. Matejczuk, P. Jankowski, M. Rękosiewicz (red.), 6-latki w szkole. Rozwój i wspomaganie rozwoju, Wyd. Fundacji Humaniora, 2014;
– A.I. Brzezińska, K. Appelt, S. Jabłoński, J. Wojciechowska, B. Ziółkowska (red.), 6-latki w szkole. Edukacja i pomoc, Wyd. Fundacji Humaniora, 2014.

Ponadto pracownicy Instytutu i studenci psychologii uczestniczyli jako wykładowcy i prowadzący warsztaty w dwóch seriach regionalnych konferencji, zorganizowanych przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) w Warszawie według koncepcji A.I. Brzezińskiej: ośmiu regionalnych konferencji dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz sześciu konferencji dla nauczycieli klas I, głównie ze środowisk wiejskich, z województw: warmińsko-mazurskiego, pomorskiego, kujawsko-pomorskiego, dolnośląskiego i wielkopolskiego. Uczestniczyli także w Targach Edukacyjnych w Kielcach, które były poświęcone obecności 6-latków w szkole.

Konferencje zorganizowane w ramach Akcji

Materialnym efektem współpracy pracowników Instytutu Psychologii z Zespołem Wczesnej Edukacji IBE w Warszawie są cztery serie poradników dla rodziców, opiekunów i nauczycieli od żłobka po szkoły ponadgimnazjalne pod nazwą „Niezbędnik dobrego nauczyciela” (łącznie 24 poradniki!), przygotowane pod redakcją A.I. Brzezińskiej i wydane przez Wydawnictwo IBE (2014 i 2015).

Instytut Psychologii intensywnie współpracuje z Wielkopolskim Kuratorium Oświaty. Zespół A.I. Brzezińskiej przygotował na zlecenie KO dwie serie konferencji.

W roku szkolnym 2013/2014 były to konferencje lokalne pod hasłem Akcja „Wychowawca”, które odbyły się w Poznaniu, Lesznie, Koninie, Kaliszu i Pile. Wzięło w nich udział prawie 3 tys. dyrektorów i nauczycieli przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. Celem było uwrażliwienie dyrektorów szkół na trudności związane z realizacją funkcji wychowawczej szkoły i współpracy z lokalnym środowiskiem, a nauczycieli – na znaczenie współpracy z rodzicami uczniów.

W roku szkolnym 2014/2015 jest to Akcja „Kładka” – pierwsza konferencja odbyła się w Poznaniu 11 grudnia 2014 r. dla 150 dyrektorów szkół podstawowych z Wielkopolski oraz 270 nauczycieli różnych przedmiotów w klasach IV–VI. Celem była próba wspólnej odpowiedzi na trudne i społecznie palące pytanie o to, jak szkoła i zespół nauczycieli mogą przygotować się na przyjęcie w klasach IV dzieci, które rozpoczęły naukę w klasach I jako 6-latki. Studenci prowadzili warsztaty dla dziewięciu grup nauczycieli, a efekty wspólnej pracy w postaci przygotowanych przez nich prezentacji zostały umieszczone na stronie internetowej Instytutu. W roku szkolnym 2014/2015 (i w następnych latach) planowane są kolejne konferencje – dla nauczycieli przedmiotów w klasach IV–VI.

Wszystkie działania podejmowane na rzecz systemu edukacji, przede wszystkim w Wielkopolsce, to znakomita okazja dla pracowników Instytutu do poszerzenia oglądu szkolnej rzeczywistości i lepszego dostosowania oferowanych form pomocy do rzeczywistych potrzeb placówek, ich dyrektorów i nauczycieli. Zaś dla studentów – co szczególnie warte podkreślenia – to okazja do zgromadzenia doświadczeń cennych w przyszłej pracy zawodowej jako psychologów w przedszkolach i szkołach oraz poradniach psychologiczno-pedagogicznych.

 

***

Autorzy opracowania: Jerzy Marian Brzeziński, Mariusz Urbański

Pisząc niniejsze opracowanie, korzystaliśmy z cząstkowych materiałów przygotowanych, na naszą prośbę, przez P.T. K. Appelt, M. Beisert, L. Cierpiałkowską, P. Borek, A.I. Brzezińską, A. Klawitera, G. Króliczaka, Ł. Kaczmarka, P. Łupkowskiego, M. Mielcarek, B. Smykowskiego, E. Soroko i R. Stachowskiego. Dziękujemy za okazaną pomoc. Korzystaliśmy także ze zbiorów materiałów źródłowych i kolekcji Instytutu Psychologii.